Toezicht AFM op accountants geen `wassen neus'

AFM gaat toezicht houden op accountants. Ook kleine vergrijpen worden aangepakt zegt bestuurder Paul Koster. ,,Er komen pijnlijke veranderingen.''

Hij is er ,,echt ziek van'', bestuurslid Paul Koster van toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM). Op de televisie zag hij de accountants in de enquête naar de bouwfraude weer het materialiteitsbeginsel van stal halen: als er gefraudeerd wordt met kleine - niet-materiële – bedragen, hoeven daar geen consequenties aan te worden verbonden. De bedragen zijn te klein om dieper in te duiken. ,,Een schaamlap'' noemt Koster dat beginsel. ,,Ik heb laatst nog op wat Amerikaanse schandalen gestudeerd. Waar gaat het fout in zo'n organisatie? Juist de kleine vergrijpen zijn vaak veelzeggend over de cultuur van een organisatie.''

De AFM bereidt zich voor op een belangrijke uitbreiding van zijn werkterrein: het toezicht op accountants. Accountants in Nederland krijgen volgend jaar voor het eerst in hun 125-jarig bestaan extern toezicht. AFM zal deze taak in opdracht van minister Zalm van Financiën op zich nemen, staat in een paar weken geleden verschenen wetsvoorstel. Accountants kunnen daarop tot eind deze maand kunnen reageren. Daarna gaat het voorstel naar de Tweede Kamer.

Het toezicht gebeurt met de gebruikelijke machtsmiddelen: accountants worden straks verplicht de informatie te leveren die AFM vraagt. Nieuw is dat de toezichthouder vergunningen gaat verstrekken aan accountantskantoren en deze ook weer kan intrekken. En het slecht functionerende accountantskantoor dat ook nadat het op de vingers is getikt onder de maat blijft presteren, kan rekenen op dwangsommen die kunnen oplopen tot 900.000 euro of andere straffen.

Koster, die zelf ooit werkte als accountant bij het ter ziele gegane Arthur Andersen, schuwt er niet voor misstanden aan de schandpaal te nagelen. ,,Ik ben er voorstander van om dat soort maatregelen publiek te maken. Dat is weliswaar fataal voor zo'n accountant, maar ons toezicht wordt geen `wassen-neus-toezicht'. Het vertrouwen in de accountant is inmiddels zo onderuitgehaald dat het herstel ervan duurt nog jaren duurt.''

Voorheen was het toezicht geregeld door zelfregulering. Het woord toezicht namen accountants niet in hun mond, binnen de branche heette het `collegiale toetsing'. Accountants kwamen bij andere accountants op bezoek om te beoordelen of procedures, kwaliteitseisen en controles juist worden uitgevoerd. Tegelijkertijd hebben accountants een wettelijk beschermd monopolie: accountants controleren namens de samenleving de cijfers van een onderneming. Hun klant is de onderneming én de maatschappij.

Koster heeft uitgesproken ideeën over hoe het toezicht eruit moet zien. Maar, benadrukt hij, het zijn slechts nog gedachten van AFM. Zalm wil dat de betrokken partijen, naast AFM de twee beroepsorganisaties van accountants (Nivra en Novaa) en de werkgeversorganisaties (VNO-NCW, MKB Nederland), de komende tijd overleg gaan voeren over de invulling. De eerste bijeenkomst staat begin november gepland. Koster rekent erop dat tijdens deze gesprekken `pijnlijke veranderingen in het toezicht' ter tafel zullen komen.

Zeker is dat AFM expertise in huis moet halen om zich van zijn nieuwe taak te kwijten. Afhankelijk van de afspraken met de beroepsorganisaties, gaat Koster uit van 20 à 25 man die nodig zijn om het toezicht op accountants uit te voeren. ,,We zijn hard op jacht die mensen te vangen.'' Er wordt ook gejaagd op vennoten van de grote Nederlandse accountantskantoren. De AFM mikt erop drie of vier van zulke zwaargewichten aan te trekken. ,,We hebben een beetje het geluk dat de markt slecht is. Er zijn bijvoorbeeld hele goede mensen die momenteel de sprong naar de top bij hun kantoor nét niet kunnen maken.''

AFM zal naar verwachting de benoeming van accountants in de nabije toekomst vooraf toetsen, net als De Nederlandsche Bank dat doet met de bankiers in Nederland. Koster vindt dat accountants die in het bestuur van een kantoor komen uitgebreid moeten worden doorgelicht op bijvoorbeeld eventuele veroordelingen door de tuchtraad van accountants, een soort rechtbank binnen de beroepsgroep.

AFM gaat niet al het toezicht op alle accountants doen. Voor het grootste deel zal het Nivra dat blijven doen, maar nu onder supervisie van AFM. Uitzondering daarop vormen de grootste acht accountantskantoren van Nederland zoals KPMG, Ernst & Young, Deloitte en PricewaterhouseCoopers. ,,Die gaan we met ons eigen team elk jaar doorlichten. Zij controleren zo'n beetje alle beursgenoteerde bedrijven. Als het daar mis gaat, kan dat grote gevolgen hebben'', vertelt Koster.

Zal AFM met al deze taken ook een deel van zijn geheimhoudingsplicht inleveren? Waarschijnlijk niet. ,,Het is Europees vastgelegd. Alle informatie die een bedrijf schade toe kan brengen is niet geoorloofd om door AFM naar buiten te worden gebracht'', legt Koster uit. ,,In belangrijke gevallen, zoals bij het door een boekhoudschandaal getroffen Ahold, is dat erg bedroevend. Beleggers krijgen daardoor mondjesmaat informatie. Juist bedrijven zouden meer gedwongen moeten worden openheid van zaken te geven. Neem de 750 verbeterpunten die de accountant van Ahold heeft geïdentificeerd. Van die 750 punten weet de buitenwereld helemaal niets! In Nederland is echt meer openbaarheid nodig. We staan er niet goed op in het buitenland. De buitenlandse pers is niet voor niets uitzonderlijk negatief.''