Leren luisteren

Het trainen van sociale vaardigheden moet niet langer een incident zijn, maar structureel op het rooster staan. `Sorry, ik zal het nooit meer doen.'

`IK VIND `sociale competentie' wel een leerzaam vak'', zegt Kelly (11). ``Stel dat je niet zulke nette ouders hebt, dan leer je hier hoe het moet. Dat je elkaar moet aankijken als je met elkaar praat, bijvoorbeeld.'' Ook Lucien (10) kan precies uitleggen waarom hij het belangrijk vindt. ``Ik leer hoe ik met andere kinderen moet omgaan, hoe je elkaar kunt respecteren.'' En hij kan ook bewijzen dat het werkt. ``Ik had eerst veel meer ruzie dan nu. Dat komt omdat ik anders speel. Ik klom bijvoorbeeld bij mensen op het dak als ik daar aan het voetballen was en de bal op het dak terecht kwam. Maar dat doe ik nu niet meer. Ik voetbal nu gewoon ergens anders.''

Basisschool De Hoeksteen in Rotterdam is één van de vijf scholen die hebben meegedaan aan het project Kleinschalig Experiment Onderwijs en Sociale Competentie (KEOS) dat in 1998 is opgestart door het Pedologisch Instituut van de CED Groep (Centrum voor Educatieve Dienstverlening) in Rotterdam. In die vier jaar hebben de scholen zich gebogen over de vraag welke regels de school nodig heeft om een prettige school te zijn waar goed gewerkt kan worden, en welke sociale vaardigheden de leerlingen zich daarvoor moeten eigen maken.

``Op onze school heerste geen werkklimaat'', vertelt Marja van Driel, intern begeleidster op De Hoeksteen. ``De leerlingen luisterden slecht. Er waren veel ruzies, die iedere leerkracht op zijn manier probeerde op te lossen. Er was geen eenheid. Van de ene leerkracht mochten de leerlingen op de gang wel praten, van de ander niet.'' Met begeleiding van de CED Groep formuleerde De Hoeksteen een intern schoolbeleid, met `respect voor elkaar' als rode draad. En dus is het nu stil in de gangen, wordt er minder geruzied en meer gespeeld op het gerenoveerde schoolplein en lopen de kinderen na het speelkwartier keurig in de rij naar binnen.

Het denkwerk van De Hoeksteen en de andere vier basisscholen heeft geresulteerd in de beschrijving van acht verschillende categorieën van essentiële sociale vaardigheden, uiteenlopend van `samen spelen en werken' en `opkomen voor jezelf' tot `omgaan met ruzie' en `aardig doen'. Kinderen moeten leren een ander te helpen, naar elkaar te luisteren, compromissen te sluiten, complimentjes te geven, afspraken maken, ruzies oplossen, enzovoorts.

Dit is uitgewerkt in de vorige week door de CED Groep en uitgeverij Kwint'essens uitgebrachte onderwijsmethode `Kinderen en hun sociale talenten', die voor ieder leerjaar twintig themalessen bevat. Want het trainen van sociale vaardigheden moet niet langer een incident zijn, maar structureel op het rooster staan. Die doorlopende lijn is het nieuwe aan deze methode, vertelt Kitty van Voorst van Beest, Coördinator Onderzoek en Ontwikkeling bij het Pedologisch Instituut van de CED Groep. ``Er wordt gewerkt aan de structurele ontwikkeling van de sociale vaardigheden van de leerlingen, want van een kleuter kan nog niet verwacht worden dat hij snapt dat het aardig is om een kindje dat alleen staat te vragen mee te doen, maar van een kind van acht wel.'' Het gaat dus niet alleen over `normen en waarden', maar ook over je kunnen inleven in de gevoelens van een ander en daar je gedrag aan aanpassen.

De themalessen bevatten elk materiaal voor twee weken. Gedurende die tijd staat een sociale vaardigheid centraal en kan deze in verschillende werkvormen behandeld worden: een verhaal of een gedicht, een toneelstukje, poppenspel of een rollenspel, een lied, of in de hoogste groepen in de vorm van een interview, waarbij de kinderen de straat opgaan om willekeurige mensen naar hun mening te vragen.

In groep 1 / 2 gaat de les van vandaag over `sorry zeggen'. ``Jongens,'' zegt juf Jacqueline Venneman, ``we gaan spelen dat we ruzie hebben en hoe we het dan weer goed kunnen maken.'' Loisiana en Jesley mogen het voor doen. ``Voor de nep, hè?'', drukt de juf ze nog even op het hart. Loisiana duwt tegen Jesley, die op de grond valt. Prompt steekt het meisje haar hand uit. ``Sorry, ik zal het nooit meer doen. Het was een ongelukje.'' De juf knikt goedkeurend. ``Hebben ze het goed opgelost, jongens?'' ``Ja, juf!'' Dan gaan de kleuters oefenen wat ze moeten doen als ze er zelf niet uitkomen: niet gaan slaan, maar naar de juf stappen, die dan een oplossing verzint.

Kenmerkend is dat de methode duidelijk de link legt naar de praktijk. Niet alleen `sorry' zeggen als het moet in de les, maar ook op het schoolplein als er onderling een ruzie bijgelegd moet worden. Daarvoor draagt het boek suggesties aan, maar de dagelijkse praktijk biedt vaak aanleidingen genoeg. En dus zegt juf Jacqueline, als Chaima haar beker omschopt en er een grote plas drinken onder haar stoel verschijnt: ``Kijk, nu kunnen we het echt oefenen. Wat zeg je dan, Chaima?'' ``Sorry juf, het was een ongelukje. Ik zal het nooit meer doen'', fluistert het meisje. ``Heel goed'', zegt de juf. ``En hoe kun je het oplossen?'' ``Met een handdoek'', zegt Chaima, die vervolgens de nattigheid opruimt.

Bij de methode is een leerlingvolgsysteem ontworpen, de Sociale Observatielijst (SCOL), waarmee een leerkracht de vorderingen van zijn leerlingen kan bijhouden. Die scorelijst neemt een leerling zijn of haar hele schoolcarrière mee. Sociale competentie staat ook op het rapport, de leerlingen krijgen bijvoorbeeld cijfers voor hun luisterhouding en het feit of ze goed kunnen samenwerken.

Op De Hoeksteen wordt goed gedrag gestimuleerd door de kinderen ervoor te belonen, vertelt Jacqueline Venneman. ``Er hangt een kaartje in de klas met een pictogram van het thema dat centraal staat, zoals twee kinderen die elkaar de hand geven. Als een kind een conflict goed oplost, hang ik een wasknijper met zijn of haar naam aan dat kaartje. Voor iedere dag dat de klas het goed doet komt er een bloemenknijper op de kalender. En drie bloemen betekent op vrijdag iets leuks doen. Maar als er drie kinderen zijn die het niét goed doen, dan krijgen ze die dag geen bloem. Wat je hierdoor merkt is dat kinderen elkáár op hun gedrag gaan aanspreken.''

Meer informatie: www.cedgroep.nl en www.kwintessens.nl