St Petersburg stemt op een paard

De Russische president doet alles om zijn beschermelinge komend weekend alsnog tot gouverneur van St. Petersburg te laten kiezen. De grenzen van zijn `geleide democratie' komen in zicht.

,,Als de president het wenst, stemt u dan op dit paard?'' De clown met paard die wandelaars op de Nevski Prospekt met deze vraag lastig viel, vormde een schaars hoogtepunt in de gouverneursverkiezingen in Sint Petersburg. Hij verwees naar de Romeinse keizer Caligula, die met de gedachte speelde de senaat te dwingen zijn mismaakte paard Incitatus tot consul te kiezen. Caligula, dat was president Poetin. En het paard Valentina Matvijenko.

Dit weekeind moet St Petersburg Matvijenko als gouverneur op het schild hijsen. Ze kan en mag niet verliezen. Een bekwaam bureaucrate, zo heet het, maar zonder veel charisma. De stad die zich haar herinnert als jonge Komsomol-activiste met de bijnaam `Vanka het Glas' zag haar deze zomer uit Moskou terugkeren als matrone met een kapsel van gewapend beton, stijfjes en wat hautain, meestal verborgen in een stoet zwarte BMW's of een kudde bureaucraten, zelden van haar spiekbriefjes afwijkend tijdens debatten. Over haar programma wilde Matvijenko slechts kwijt dat het ,,door de beste mensen is samengesteld''. Haar pluspunt? President Poetin, zoon van St. Petersburg, wenste dat zij gouverneur werd.

Het Kremlin had alles ditmaal in kannen en kruiken, zo leek het. De positie van zittend gouverneur Jakovlev, een aartsvijand van Poetin, was jarenlang geduldig ondergraven. In de lente werd vice-premier Matvijenko plots benoemd tot presidentieel gezant in het noordwesten, zodat ze vaak in beeld kwam bij de viering van het 300-jarig jubileum van de stad. Even later liet Jakovlev, de Chinese waterfoltering van het Kremlin moe, zich wegpromoveren tot vice-premier en moest er een nieuwe gouverneur komen. In de lome zomermaanden hadden gevaarlijke outsiders geen kans zich te profileren. Politieke zwaargewichten meldden zich niet voor de race, zij wisten uit welke hoek de wind waaide. Een dag voordat de inschrijving sloot, had zich zelfs geen enkele tegenkandidaat gemeld, wat ook weer niet kon. Er draafden er toch nog veertien op, onder wie een pornoregisseur.

Resultaat was de grauwste campagne sinds de val van de Sovjet-Unie. Lokale politici en bureaucraten vulden de wachtkamer van de nieuwe koningin voor een plaatsje aan de trog. Het team van de winnaar nam de lokale televisie in handen en stuurde kritische commentatoren met verlof, waarna Matvijenko in elk avondjournaal vaak meermalen opdook. ,,Alles over Haar en ook nog iets over het weer'', grappen de Petersburgers, zoals ze dat een kwart eeuw geleden deden over partijleider Brezjnev en diens avondjournaal.

En toch liep het mis: de eerste ronde van de Petersburgse verkiezingen toont de grenzen van Poetins `geleide democratie'. Als alles toch al geregeld is, waarom dan nog stemmen? Tot veler verrassing wist Matvijenko op 21 september niet in één klap te winnen: zij bleef steken op 48,91 procent. De opkomst was bedroevend laag – 29 procent – en elf procent stemde op `geen van bovenstaanden'. Nu moet Matvijenko het in de tweede ronde opnemen tegen Anna Markova, gewezen politie-kolonel met zwarte band karate die kan scherpschieten met twee pistolen tegelijk. Als vice-gouverneur keerde Markova zich tegen elke hervorming; nu profileert zij zich als beschermvrouwe van de lokale democratie tegen inmenging van het Kremlin.

`Blitzkrieg mislukt', kopt de Russische pers meesmuilend. Matvijenko stelt dat de uitslag haar integriteit bewijst. ,,Het was heus niet moeilijk geweest'' anderhalf procent extra stembiljetten in de bussen te stoppen, onthult ze. ,,Maar dat hebben wij niet gedaan.'' Haar vijanden zijn minder grootmoedig en besmeuren haar goede naam. Waarom zo weinigen de moeite namen te stemmen? Het was de stralende herfstdag geweest, iedereen was op zijn buitenhuisje of in de bossen, op `paddestoelenjacht'. Maar dit weekeind dreigt opnieuw mooi weer en de macht maakt zich zorgen. Als `geen van bovenstaanden' de meeste stemmen krijgt, is de verkiezing ongeldig en volgen er pas over vier maanden weer nieuwe.

Zien we in St. Petersburg de contouren voor de komende Russische verkiezingen voor de Doema en de president? Opkomstcijfers van 65 procent en hoger waren tot dusver norm in Rusland, en zeker in het goed opgeleide St. Petersburg. Maar na vier jaar `geleide democratie' regeert apathie en cynisme. Alle uiterlijkheden van een democratie zijn er nog: wetten en procedures, kiescommissies, waarnemers. Maar wat betekent dat als wetten bewust vaag zijn en selectief worden toegepast?

De afgelopen vier jaar greep het Kremlin voortvarend in bij lokale verkiezingen. Rechtbanken schrapten op grond van formaliteiten onwenselijke, maar populaire kandidaten soms één dag voor de verkiezing nog van de lijst. De nationale verkiezingen beloven niet veel beters. Elk onafhankelijk geluid op televisie is verstomd. De journaals van de grote drie – ORT, RTR, NTV –tonen dagelijks president Poetin in gewichtige besprekingen, andere zenders beperken zich tot licht amusement. Zegeviert Rusland op het voetbalveld met 4-1 over Zwitserland, dan krijgt de kijker bij elk doelpunt langdurig jubelende kopstukken van Poetins partij `Verenigd Rusland' in beeld.

Voor alle zekerheid is de leiding van Ruslands enige gezaghebbende opiniepeilingsbureau, VTsIOM, onlangs vervangen. Tevens werd deze zomer een nieuwe kieswet van kracht die, indien letterlijk genomen, normale politieke verslaggeving vrijwel onmogelijk maakt. Het is media namelijk verboden `campagne te voeren' of `commentaar' te leveren op kandidaten als ze daarvoor niet door andere kandidaten worden betaald, op straffe van tijdelijke sluiting. Wat `campagne voeren' en `commentaar' precies inhoudt, blijft vaag. Een recept voor zelfcensuur, zeker in de provincie.

Diezelfde kieswet bracht Poetin en Matvijenko onlangs in verlegenheid. Toen de president zijn protegé op het Kremlin ontving, beloofde hij St. Petersburg honderden miljoenen roebels voor een strekdam en een rondweg en gaf hij haar ten afscheid nog een steuntje in de rug: ,,Ik wens oprecht dat u wint.'' Daarmee overtrad Poetin artikel 48 van de kieswet, die het hoge staatsfunctionarissen verbiedt een kandidaat te steunen. De opponenten van Matvijenko dienden een klacht in, het Kremlin vond een uitweg: het was de schuld van de media, van de staatszenders die Poetins opmerking zo trouw hadden uitgezonden.

Het is onwaarschijnlijk dat er dit weekend een meerderheid voor `geen van bovenstaanden' is te vinden. Maar ook nu heeft het Kremlin al voldoende stof tot nadenken.