De regisseur van Reve

Strips hebben in de wereld van de Nederlandse serieuze kunst voor velen nog altijd een slecht imago. Ze zijn een voorbeeld van infantilisering, van beeldcultuur die leidt tot ontlezing. Maar de vierdelige stripuitgave van De Avonden van Gerard Reve door tekenaar Dick Matena bewijst het tegendeel. Ik ken een productieve schrijver van boeken van ver boven de vijftig die De Avonden in boekvorm juist onleesbaar vindt, maar die nu voor het eerst kennisneemt van deze klassieke Reve via de voorpublicaties in Het Parool. Deel twee is nu uit, deel drie komt in november.

Matena's beeldverhaal van De Avonden is aantrekkelijk als illustratie van Reve's complete tekst. De tekenaar sluit zich met zijn grijze tekeningen aan bij het algemene beeld dat de literaire kritiek heeft geschapen van De Avonden. Het zou een grijs en grauw, treurig en hopeloos beeld scheppen van het leven vlak na de Tweede Wereldoorlog. Ook de film De Avonden (1989) van Rudolf van den Berg had zeer gedempte kleuren. De zon moet destijds ook wel hebben geschenen, maar aan de andere kant: De Avonden speelt nu eenmaal in de winter en vooral 's avonds.

Matena functioneert als inventief regisseur, hij enscèneert De Avonden, hij plaatst Frits van Egters en de andere personages in een decor. Matena toont ook wat Reve niet beschrijft, hij richt woon- en slaapkamers in met tafeltjes, tapijtjes, kachels, schemerlampen, antimakassars. Omdat tekeningen beter in de herinnering blijven, zie je ineens wat bij lezing van het boek niet zo opviel, zoals Frits' obsessie met spiegels. Zoals collega-tekenaar Peter van Straten over deel I opmerkte: Matena doet aan dramaturgie. Dick Matena bedrijft ook anderszins literaire interpretatie.De oude dames in de dromen van Frits van Egters lijken allemaal op zijn moeder.

Ook in deel II vallen die dromen extra op, zoals de surrealistische beelden van het busongeluk. `Hun darmen waren op verschillende plaatsen uit hun lichaam geperst. Hun ogen puilden zo ver uit, dat ze over hun gezicht hingen.' Matena laat ook letterlijk de fantasie zien van Maurits bij het martelen van die naakte, vastgebonden jongen van Knip, zomaar, omdat hij Maurits ergert.

Wat mij bij lezen en bekijken van Matena's versie van De Avonden het meest opvalt is niet de toevoeging van de beelden, maar de andere manier van lezen van de tekst. Wie De Avonden in boekvorm leest en herleest, glijdt vaak over de zinnen heen, snel op weg naar opvallende gebeurtenissen en dialogen. Matena's beelden verknippen het verhaal in losse scènes. Hij verbijzondert elk plukje zinnen, die je overdenkt bij het bekijken van de bijbehorende tekening. Zo `verlucht' Matena De Avonden niet alleen, hij licht ook uit.

Ik lees nu telkens korte droge zinnen die mij vroeger nooit zijn opgevallen. Zoals aan het eind van de droom over de jongen die uit het raam valt. `Het is een ellendig gezicht.' Of over de man in de tram die zegt dat het heet water regent: `Hij liet hierop een slobberende lach horen.' Dat is het tegendeel van ontlezing.

Dick Matena en Gerard Reve: De Avonden. Een Beeldverhaal deel 2.

De Bezige Bij, 90 blz. €19,90. Luxe editie €50,