De gekozen burgemeester is er nog lang niet

Nu de direct gekozen burgemeester dichterbij komt, tekenen zich nieuwe politieke meningsverschillen af.

Hij was bijna stilletjes in het regeerakkoord gekomen: de rechtstreeks gekozen burgemeester. Maar dat de invoering daarmee nog geen gelopen race is, is inmiddels duidelijk, een weekeinde nadat minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing) bekend maakte in 2006 alle bijna 500 benoemde burgemeesters te willen vervangen door rechtstreeks gekozen burgemeesters. Gisteren uitten de coalitiepartners CDA en VVD hun bedenkingen. Ze vinden het plotselinge 'massaontslag' wel erg radicaal en erg snel. Zij reageerden daarmee ook op de ongeruste reacties van 'eigen' burgemeesters, die dit weekeinde hun snelle aflossing ,,onverantwoord'' noemden.

Toch was het voorstel van De Graaf niet helemaal een verrassing. Zijn partij, D66, had tijdens de kabinetsformatie dit voorjaar immers binnengesleept dat de direct gekozen burgemeester er vóór het einde van deze kabinetsperiode zou komen. Binnen twaalf maanden na aantreden van het kabinet, staat er in het regeerakkoord, komt er een wetsvoorstel.

Zover is het nog niet: het kabinet stemde vorige week alleen in met een 'hoofdlijnennotitie' van De Graaf over de direct gekozen burgemeester. In Den Haag is het oordeel dat De Graaf het onderwerp zo voortvarend aanpakt. Er staat immers duidelijk in waar het kabinet heen wil: naar een ,,sterke burgemeester binnen de kaders van de grondwet''. Tussen de burgemeester en de gemeenteraad komt de facto een machtsevenwicht, omdat ze elkaar niet kunnen wegsturen. De garantie van goed bestuur moet er volgens De Graaf van komen dat burgemeester en wethouders de gemeenteraad programmatisch nodig hebben. En het is voor het kabinet geen optie om benoemde burgemeester geleidelijk te vervangen door gekozen opvolgers, zo legde hij uit: er kan tegelijk niet gewerkt worden met ,,twee soorten burgemeesters''.

De plannen zijn in de Tweede Kamer ontvangen als ,,meer dan een intentie'', zei VVD'er Van Beek gisteren: ,,Dit is geen evolutie, dit is een revolutie.'' De discussie tussen én binnen de politieke partijen staat op scherp. Partijen worden geconfronteerd met hun 'achterban', vooral in de kleinere gemeenten bezorgd om de eigen toekomst. De coalitiepartijen benadrukken dat ,,de goede burgemeesters'' onder de benoemden klaar staan om zich te laten verkiezen. De burgemeesters van de grote steden Rotterdam (Opstelten, VVD), Amsterdam (Cohen, PvdA) en Den Haag (Deetman, CDA) gelden als de voorbeelden – toevallig ook de burgemeesters die in de EU het vaakst hun uitzonderingspositie moeten uitleggen aan Europese collega's, die allemaal wél gekozen zijn.

De gekozen burgemeester is grotendeels het gevolg van geleidelijk voorbereiding, maar met een ongewisse uitkomst. In de praktijk komt het sinds 1994 neer op een soort salami-strategie van D66 om het eigen kroonjuweel binnen te halen. Paars II begin met dualisering van het gemeentebestuur en voerde als concessie aan de democraten de dubbele voordracht in van twee kandidaatburgemeesters door de gemeenteraad, die vervolgens werden benoemd. Dat half-half-systeem kreeg veel kritiek, die CDA en VVD echter wel stimuleerde om tenslotte naar de direct gekozen burgemeester toe te draaien - vooral overigens sinds beide partijen daar vorig jaar met de LPF afspraken over maakten. De Graaf bouwt nu voort op een wijziging van de grondwet die onder Paars II in gang werd gezet om burgemeesters niet langer door de Kroon te laten benoemen. Daarin schuilt nu overigens een mogelijke valkuil. De gekozen burgemeester kan er namelijk alleen komen als die wijziging in de noodzakelijke tweede lezing in Eerste en Tweede Kamer wordt aangenomen. Volgens sommige Eerste Kamerleden, onder wie PvdA-senator Jurgens, kan dat echter niet, omdat de Tweede Kamer sinds de eerste lezing niet één keer is ontbonden, zoals vereist is voor een grondwetswijziging, maar twee keer. Deze formeel-staatsrechtelijke hobbel bestaat volgens het kabinet niet. Afgezien daarvan, is het debat over de gekozen burgemeester inmiddels veranderd: het gaat er niet om of hij er komt, maar hoe sterk hij wordt. Met name de VVD wil een 'presidentieel' systeem: een zo sterk mogelijk burgemeester, die gekozen wordt op zijn eigen programma en dat met zijn zelf samengestelde team van wethouders uitvoert. Daarover wordt heel anders gedacht in het CDA. Deze week komt een CDA-commissie onder leiding van Deetman met een rapport over de direct gekozen burgemeester, waarin wordt benadrukt dat de gemeenteraad het hoogste lokale gezag blijft. Dat blijkt ook uit de oplossing waar `Deetman' aan werkt voor de impasse die kan ontstaan als burgemeester en raad het niet met elkaar eens zijn. Ze kunnen elkaar dan niet wegsturen, maar volgens het CDA zou de burgemeester de mogelijkheid moeten krijgen tot een nieuwe burgemeestersverkiezing te beslissen.

Alle partijen zijn het erover eens dat de voorstellen van De Graaf de opmaat moeten zijn voor een nieuwe grondwetswijziging, die de nieuwe verhoudingen tussen burgemeester en grondwet regelt. Volgens SP'er De Wit zou de Kamer de principiële discussie daarover éérst moeten voeren, voordat het plan De Graaf in de praktijk al bepaalt waar het heen gaat. In de praktijk lijkt de uitwerking van de `hoofdlijnennotitie' de toekomst van de burgemeester te gaan bepalen. Als er alleen op de verkiezingsprogramma's wordt gelet, zou er immers een ruime virtuele Kamermeerderheid van CDA, PvdA, SP en GroenLinks zijn voor een door de gemeenteraad gekozen burgemeester.

Inmiddels betrekken alleen de kleine fracties in de Kamer nog hun principiële posities. D66 en LPF wilden altijd al de direct gekozen burgemeester, SGP en de ChristenUnie waren altijd al voor behoud van de benoemde burgemeester. In de PvdA woedt inmiddels, in de woorden van Kamerlid Dubbelboer, ,,een brede discussie'' over de direct gekozen burgemeester. De sociaal-democraten waren eerder nooit voor, maar dat is, zegt Dubbelboer, niet houdbaar, nu de PvdA in vernieuwingsgezindheid ,,links en rechts worden ingehaald.''