Afwegen van nut en schoonheid

Design is meer dan een fraai jasje voor een product. Het moet wezenlijk bijdragen aan de gebruikswaarde.

`Een goed product verleidt de koper, behaagt de bezitter en stelt de gebruiker tevreden.'

Zo wordt in één zin in de bedrijfsbrochure van het Leidse bureau voor industriële vormgeving NPK het doel van de ontwerper samengevat. Zo simpel? Ja, zegt Peter Krouwel (de K van NPK), zo simpel is het – maar ja, de weg er naar toe, hè. ,,In wezen zijn wij meer productontwikkelaars en uitvinders dan vormgevers'', legt hij uit. ,,Onze opdracht is een probleem daadwerkelijk op te lossen met een nieuw product met een nieuwe functionaliteit, niet om ergens een esthetisch sausje overheen te gieten. Natuurlijk is het belangrijk dat het resultaat er goed uitziet, maar de vorm staat niet voorop en wordt ook niet aan het eind van de rit erop geplakt. Wij gaan integraal te werk, en bij elke afweging komt zowel nut als schoonheid om de hoek kijken.''

In zijn 24 jaar als industrieel ontwerper is Krouwel ervan overtuigd geraakt dat design wezenlijk kan bijdragen aan de gebruikswaarde van een product.

,,Neem de medische hulpmiddelen. Therapietrouw is een groot probleem, zeker bij mensen boven de zestig die voor verschillende kwalen verschillende medicijnen moeten nemen. Dankzij de chiptechnologie kun je het managen van je ziekte aan een apparaat uitbesteden. Dat verhoogt de kwaliteit van het leven.'' Maar werkt een product ook beter als het mooi is? ,,Ik kan natuurlijk niet zeggen dat je eerder beter wordt als je in een ziekenhuisbed van ons ligt'', zegt Krouwel. ,,Maar de arts, de verpleger en de schoonmaker die dat bed ook `gebruiken' hebben er in hun werk wél baat bij.'' Hij noemt een ander voorbeeld waarbij goede vormgeving het product uitnodigender kan maken: het busstation bij Leiden CS. ,,De bus heeft niet zo'n spannend imago. Als het busstation geen gesloten bolwerk is maar een open, filigreine structuur heeft waar je makkelijk de weg vindt, wordt het aantrekkelijker deze vorm van vervoer te gebruiken.''

Krouwels eigen belangstelling gaat in het bijzonder uit naar het ontwerpen van objecten voor de openbare ruimte: bewegwijzering, zitelementen, verlichting, nu ook masten voor de mobiele telefonie. ,,Het ontwerpen voor de openbare ruimte heeft in tien jaar tijd echt een vlucht genomen'', zegt Krouwel. Hun orderportefeuille is gaandeweg uitgebreid tot infrastructuur.

,,Wij hebben een ontwerp gemaakt voor de bovenbouw van de hogesnelheidslijn, dat wil zeggen voor de randen, de bovenleiding, de hekken, de veiligheidszones. Werk waarvoor eerder ingenieurs worden gevraagd dan vormgevers. De specialisten waren er al drie jaar mee bezig. Wij werden als outsiders gevraagd met een frisse blik ernaar te kijken. Het bleek mogelijk om 20 procent ruimte te besparen door de elektrificatie, de spoortechniek en de veiligheid beter te integreren. Over de hele lengte van de HSL praat je dan over een gigantische besparing.'' NPK is ook gevraagd de aankleding van de tramlijn naar IJburg in Amsterdam te ontwerpen: de masten, de hekken, de verlichting, de klok, de afvalbak, de abri's, de reclameborden, de informatievoorziening. ,,Net als met een gewoon product vraag je je dan als ontwerper af: wat voor sfeer moet het hebben? We hebben voor de tram naar IJburg een aantal scenario's bedacht, met steeds een andere vormgeving: een stoere met ruw staal, een met de sfeer van de haven, een andere meer sophisticated variant. Dan begint het pas, want die scenario's bespreek je met het projectteam waar natuurlijk allemaal tegengestelde belangen in zitten.'' Dergelijke complexe opgaven hebben ook heel veel randvoorwaarden. Hoe meer hoe beter, zegt Krouwel: hoe beter je weet waar je als ontwerper aan toe bent, hoe helderder het eindresultaat.

Nut en schoonheid: geen tegenpolen, maar de twee grondslagen van de industriële vormgeving. Het bracht conservator Reyer Kras van het Stedelijk Museum in Amsterdam er in 1991 toe een tentoonstelling te organiseren over het werk van NPK, met de titel `Function Forms Style'. In zijn inleiding van het boek Vision & Precision roemt Kras NPK's beheersing van alle technische aspecten van het ontwerpen, en hun vermogen om zowel op de kleine schaal van de edelsmid te werk te gaan als op die van het grote gebaar. ,,In de twintigste eeuw hebben onze seriematig geproduceerde consumentengoederen een dubbele rol aangenomen. Enerzijds vervullen ze een functie, anderzijds zijn ze een uitdrukking van de persoonlijkheid van de eigenaar. De kracht van NPK is hun vermogen de drie belangrijkste aspecten van een ontwerp te integreren: de industriële maakbaarheid, de functionaliteit en de vorm, waar ook de culturele dimensie onder valt.''

In Vision & Precision heeft NPK iets van zijn eigen persoonlijkheid willen uitdrukken. Hier zijn de producten in heel andere thematische hoofdstukken verdeeld: clean, go, work, eat, NL, contact, play, rest, light. De producten worden als het ware `toegelicht' door op de tegenoverliggende bladzijde een associatie af te beelden die door de vorm of door het gebruik wordt opgeroepen. Rechts het Leidse busstion, links het geraamte van een vis. Rechts een elektronenmicroscoop, links de ogen van een uil. Rechts een home delivery box naast de voordeur voor de via internet bestelde boodschappen, rechts de melkboer op de stoep. En dan deze: rechts blindengeleideribbels op het plaveisel, links niets – een zwarte pagina. ,,We willen daarmee laten zien, dat waarneming in hoge mate persoonlijk is. Een vormgever kan een prachtig product maken, maar de betekenis ervan varieert afhankelijk van de toeschouwer en de context. Als je in een boek naar een foto van een product kijkt heeft dat altijd iets wezenloos: je ziet het product bijna nooit op ware grootte of in de omgeving waarin het wordt gebruikt. Zo laten we iets zien van onze eigen gedachten.''

In de hal van het kantoor staan enkele NPK-ontwerpen: een nieuwe stofzuiger voor Miele die over twee maanden in de winkel komt, een nieuwe reeks badkameraccessoires, inclusief vrolijke wc-borstel, voor de Hema, een levensgroot verkeersbord voor de ANWB. Die ANWB-borden waren een nog taaier ontwerpproces dan IJburg en HSL bij elkaar: ,,De verkeersveiligheid, hè. Alles maar dan ook alles moet getest.'' Samen met typograaf Gerard Unger is de belettering zo veranderd, dat de leesbaarheid groter wordt terwijl de letters zelf kleiner worden. Daardoor kunnen ook de borden kleiner. Zal ik als automobilist iets zien van al die moeite? ,,Nee, je zult het niet bewust zien'', zegt Krouwel, ,,hooguit merken.''

Website:www.npk.nl

Vision & Precision, uitg. Bis, Amsterdam, € 25