Whatever

Hoe gekker, hoe lekker. Is hoe langer, hoe zwanger een vondst van cabaretière en schrijfster Joke van Leeuwen, die in 1981-1982 met een gelijknamig programma op de planken stond, of is-ie al ouder en is de maker onbekend? Die vraag stelde ik onlangs. Joke van Leeuwen antwoordde desgevraagd: ,,Ik bedacht de titel zelf (zat toen volop in de tijd van miskramen en, hoera, een gelukte zwangerschap, en kon aan de titel vasthangen waar de tijd zwanger van was).'' Maar het kan ook zijn dat Van Leeuwen een bestaande uitdrukking grotere bekendheid gaf, want een lezer schreef de volgende limerick sinds omstreeks 1970 te kennen: ,,Er was eens een vrouw in Stavanger/ die werd daar verliefd op een zanger/ ze gingen naar bed/ en hadden veel pret/ maar de vrouw werd hoe langer, hoe zwanger.''

Van Leeuwen schreef hierover: ,,De geciteerde limerick ken ik niet. Zulke bedenksels kunnen natuurlijk in verschillende hoofden ontstaan zonder dat die hoofden dat van elkaar weten.''

Dat is zeker juist en zeker is nu ook dat hoe langer, hoe zwanger niet voornamelijk is geïnspireerd op hoe langer, hoe liever, zoals ik meende. Er blijken meer van dit soort rijmende nonsensvergelijkingen te bestaan, zoals hoe gekker, hoe lekker (nog overwogen als titel voor een plaat van de band Het Goede Doel), en eind jaren zeventig hoorde je op sommige middelbare scholen hoe anjer, hoe oranjer. Die laatste moest worden uitgesproken ,,met een zwaar Duits accent, bij wijze van Bernhard-imitatie'', aldus een informant.

Nu is dus de vraag: is die limerick inderdaad ouder dan 1981 (dan is Joke van Leeuwen niet de exclusieve bedenkster van hoe langer, hoe zwanger), of is hij jonger? Plus: bestaan er meer van dit soort rijmende nonsensvergelijkingen en hoe oud zijn ze ongeveer?

Whatever. Steeds vaker valt het me op dat mensen een opsomming afsluiten met whatever. Je hoort en leest dit. Zo las ik in een discussiegroep op internet: ,,Tellen in Belgische franken, Deense kronen, Duitse marken, whatever...'' Whatever heeft hier kennelijk de betekenis `enzovoorts'. Maar het wordt ook gebruikt voor `of zoiets, iets dergelijks', zoals blijkt uit een zinnetje als: ,,Toevallig kwam de stroomstoring door bombardementen, maar het had net zo goed een stroomstoring kunnen zijn ten gevolge van een aardbeving of whatever.'' En wat te denken van het gebruik in deze zin, ook uit een discussiegroep geplukt: ,,En verder heb ik ineens weer een gevulde killfilter... Yeah! Whatever!'' Betekent het hier `nou ja' of `je weet wel'? Of helemaal niets, zoals het Wim T. Schipperse reeds!

Echt nieuw is dit Nederlandse gebruik van whatever niet. In deze krant vond ik al een voorbeeld uit 1991, opgetekend uit de mond van een ex-gijzelaar: ,,Verder ben ik juist weer agressief gaan solliciteren naar een betrekking buitenslands, Saoedi-Arabië, het Verre Oosten, whatever, maar Koeweit is er niet bij.'' Wel heb ik de indruk dat het gebruik sterk aan het toenemen is en dat het woord niet langer voornamelijk in de jeugdtaal wordt gebezigd. Deze week hoorde ik het opeens uit de mond van een zorgvuldig formulerende, hoogopgeleide vijftiger. Hij gebruikte het in de betekenis `enzovoorts, et cetera', woorden die je eerder bij hem zou hebben verwacht, maar zelf dacht hij daar kennelijk anders over.

Hardebollen. Tot slot nog een aanvulling op de WoordHoeken over Bor(d)eelstraat en Hoerejacht. Verscheidene lezers wezen op de Hardebollenstraat in Utrecht, bijgenaamd de Hardeballenstraat, vanwege de raamprostitutie aldaar. De naam berust echter op toeval, want die straat heet zo naar de familie Hardebol, waarvan leden tussen 1231 en 1653 in het stadsbestuur zitting hadden. Een lezer schreef: ,,Vlakbij de Utrechtse Hardebollenstraat is de Hopakker. Zo'n dertig jaar geleden werd daar nog druk getippeld; reden waarom die straat (nog steeds) Hop-hop-d'rop-akker wordt genoemd. En daarmee ronden we dit onderwerp af.

Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl