Violist Znaider verrast met unieke Tsjaikovski

`Om grote muziek te kunnen spelen, moet je je ogen gericht houden op een verre ster', zei meesterviolist Yehudi Menuhin, die de Deense violist Nikolaj Znaider in 1997 uitriep tot de opvolger van Eugène Ysaye, toen hij het Koningin Elisabeth Concours had gewonnen. Bejubeld werden Znaiders fenomenale technische beheersing en zijn onconventionele interpretaties, die volgens de jury deden denken aan de `grand old days' van het vioolspel. Inmiddels heeft Znaider een indrukwekkende internationale carrière opgebouwd, waarbij hij zich steeds opnieuw manifesteert als een avontuurlijke hemelbestormer op zijn `ex-Liebig'-Stradivarius.

Znaider is een onstuimige romanticus met een uiterst fantasierijke geest. Zijn interpretaties zijn grillig en intens, `op safe' spelen is ver beneden zijn stand. Soms raakt hij daardoor uit balans, zoals op het recital dat hij het afgelopen seizoen gaf in het Amsterdamse Concertgebouw, waarin hij méér wilde dan zijn pianist, en doorsloeg in extravagantie. Maar als het allemaal meezit, levert Znaider hallucinerende piekervaringen. Zo wist Znaider in de Matinee, waarin hij het vorige seizoen debuteerde met een weergaloze vertolking van het Vioolconcert van Nielsen, nu afgelopen zaterdag alle noten van Tsjakovski's Vioolconcert te bevrijden uit het traditionele verwachtingspatroon dat zich als een benauwende cocon om dit werk heeft vastgezet. Znaider slingerde Tsjaikovski's gulle melodieën met zoveel bezielende kracht en energie de ruimte in, dat er een unieke herschepping van dit overbekende werk plaatsvond.

Het opvallendste aan Znaiders virtuoze en fonkelende vioolspel is zijn vermogen om te verrassen. Zijn fraseringen zijn helder en zangerig, de beweging is vloeiend, de timing en spanningsopbouw zijn organisch en goed doordacht, maar alles is altijd net een beetje anders dan je zou verwachten. Dat zit hem vooral in kleine nuances op het gebied van rubato, dynamiek en toonvorming. Zijdezachte lyriek en heroïsche pathetiek wisselen elkaar af en intussen geeft Znaider alle noten kleur en inhoud vanuit zijn volstrekt authentieke gemoedsbewegingen.

Voor vioolvirtuozen als Znaider en een paar weken terug Maxim Vengerov, moet het een genoegen zijn Jaap van Zweden als dirigent te treffen. Hij kent het vioolrepertoire als geen ander en is bovendien uitstekend bij machte om de vioolsolist op waarde te schatten. Gelooft Van Zweden in zijn solist, dan geeft hij hem met het hart van een bewonderende collega-violist vrij spel en stelt zich dienstbaar op. Zo gaf Van Zweden de onnavolgbare Znaider alle ruimte om op avontuur te gaan bij een toegewijd Radio Symfonie Orkest.

Zelf bewees Van Zweden opnieuw als dirigent gegroeid te zijn met zijn genuanceerde en expansieve uitvoering van de Achtste symfonie van Sjostakovitsj. Opgejaagde legers marcheerden hysterisch hun afgrond tegemoet, en een lugubere wind waaide over de slagvelden. Indrukwekkend was de ijzeren discipline waarmee dit magistrale werk werd verklankt, maar soms won de techniek het nog van de verbeelding en leken de angstvisioenen van Sjostakowitsj even een militaire oefening.

Concert: Radio Symfonie Orkest o.l.v. Jaap van Zweden m.m.v. Nikolaj Znaider, viool. Gehoord: 27/11 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4: 30/11, 20.02 uur. Tv op nader te bepalen datum.