`Over tien jaar judoën wij nog steeds'

Precies een week geleden ontvingen 130 gesubsidieerde instellingen een onheilsbrief van VWS. Hoe kijken zij na de eerste schok tegen hun eigen toekomst aan?

De Nederlandse Darts Federatie (NDF) had na alle successen van Raymond `Barney' van Barneveld en snel stijgende ledenaantallen een mooi voornemen geformuleerd. Het werd tijd om eens ,,vergaand te professionaliseren'', aldus een woordvoerder. ,,Met een eigen bondskantoor'', verduidelijkt hij. Sinds kort zijn de darters niet zo zeker meer van hun voornemen. Hun rijkssubsidie van 127.526 euro, ongeveer een kwart van het budget van de NDF, wordt afgebouwd en over twee jaar stopgezet.

Precies een week geleden ging er een schokgolf door gesubsidieerd Nederland. Honderddertig instellingen in de sport-, welzijns- en zorgsector kregen een brief van het ministerie van VWS waarin het schrappen of gedeeltelijk schrappen van de subsidie werd aangekondigd. Diverse organisaties en politieke partijen zoals PvdA en SP zeiden een kaalslag in het vrijwilligerswezen te vrezen. In delen van het CDA werd de vrees geuit dat het maatschappelijk weefsel van het middenveld zou worden aangetast. VWS daarentegen hoopt dat de maatregel zal leiden tot minder versnippering van de subsidies en meer samenwerking tussen instellingen, zoals staatssecretaris Ross van Dorp (VWS) in deze krant van afgelopen zaterdag zei. Daarnaast hoopt ze door het vervangen van structurele subsidies door tijdelijke projectsubsidies meer zicht te krijgen op de kwaliteit van het geboden werk.

Om zelf een eerste indruk te krijgen van de mogelijke gevolgen van de omvangrijke bezuinigingsoperatie, belde NRC Handelsblad met enkele tientallen getroffen organisaties – 56 om precies te zijn. Gevraagd werd naar aard, hoogte en duur van de subsidie en het aandeel daarvan in het totale budget van de organisatie. Daarnaast informeerde de krant naar de verwachte gevolgen van het schrappen van de rijksbijdrage, en naar de mogelijkheden van alternatieve financiering. De organisaties waren gespreid naar maatschappelijke sector (onderwijs, welzijn, zorg, sport) en naar omvang.

Welke instellingen zijn het die worden gekort? Het gaat grofweg om vijf categorieën: welzijnsorganisaties vaak draaiend op vele vrijwilligers die zich bezighouden met minderheden en kwetsbare groepen; jongerenorganisaties, de meeste op religieuze grondslag; medische beroepsorganisaties die zich richten op `kwaliteits- en deskundigheidsbevordering'; sportbonden; en enkele culturele instellingen. De meeste organisaties zijn niet werkzaam `in het veld', maar hebben een overkoepelende, faciliterende functie. Veel van de subsidies worden gebruikt om kantoren, medewerkers en opleidingen voor vrijwilligers te betalen.

Opvallend is dat de sector stevig leunde op VWS. Zoals van veel andere kleine instellingen komen de inkomsten van bijvoorbeeld de Pinkster Jeugd Beweging, die al veertien jaar subsidie krijgt om jeugdkampen, sportdagen en bijbelstudiedagen te organiseren, geheel uit de VWS-subsidie van 87.390 euro. Het heffen van contributie onder de 1.100 leden werd vorig jaar afgeschaft, volgens de organisatie omdat dat te veel administratie en bureaucratie met zich meebracht. De subsidie dekt de kosten van het landelijk kantoor en de opleiding van vrijwilligers.

Op vragen van deze krant naar de gevolgen van de bezuinigingsmaatregel gaven zo'n zeven organisaties aan misschien geheel of gedeeltelijk het bijltje erbij neer te moeten gooien. Zo houdt de Stichting Joods Maatschappelijk werk die sinds 1955 subsidie krijgt (dit jaar 1.834.748) er ernstig rekening mee alleen nog hulp aan oorlogsslachtoffers te kunnen geven en haar overige maatschappelijk werk voor joden te moeten staken. ,,Ik gooi echt de handdoek in de ring'', zegt ook T. Horst, voorzitter van de stichting AGOG Nederland (zelfhulp aan gokverslaafden) die haar 47.132 euro aan subsidie verliest. Een soortgelijk scenario dreigt voor de Nederlandse Unie van Speeltuinorganisaties (763.000 euro subsidie), het Algemeen Plattelands Jongeren Werk (150.000 euro), de Pinkster Jeugd Beweging (87.390 euro), het Jeugd- en Jongerenpastoraat van de Bond van Vrije Evangelische Gemeenten (87.390 euro), Marron Jeugd & Jongeren Nederland (voor Surinaamse Marron-jongeren; 87.390 euro) en het Continental Art Centre (cultureel jongerenwerk; 87.390 euro)

Veel meer organisaties, ongeveer twintig, zeiden vooralsnog te gaan bezuinigen op overheadkosten (eigen bureau met medewerkers, uitgave tijdschrift, cursussen). Vooral de wat kleinere instellingen sluiten daarbij niet uit dat ze personeel moeten ontslaan (bijvoorbeeld het `telefooncirkelnetwerk' van het Rode Kruis) of moeten fuseren (zoals Cesar Vereniging Bewegingsleer en Nederlandse Vereniging van Oefentherapeuten-Mensendieck). Behalve dat dit pijnlijk is voor betrokkenen, beklemtonen veel instellingen dat hiermee het ,,cement in de organisatie'' (Landelijk Bureau Scouting Nederland) wegvalt. Dat kan een verbrokkeling van activiteiten tot gevolg hebben. In de sportwereld wordt al gesproken van `wilde bonden' die zullen opduiken en waar de overheid weinig zicht op heeft.

Veel instellingen hadden nu ook al twijfels over het toezicht van VWS op de subsidieverstrekking. ,,Het is een pure inputsubsidie'', zegt een woordvoerder van de Landelijke Huisartsen Vereniging over de 113.445 euro die zij kreeg voor overleg over het medicatiebeleid. Concrete prestaties werden niet gemeten, afspraken om te evalueren werden steeds verschoven. ,,Ik heb de indruk dat dat geen prioriteit had op het departement'', zegt J. Gortworst, plaatsvervangend directeur van de Stichting Federatie Opvang (270.962 euro subsidie voor deskundigheidsbevordering in daklozen- en vrouwenopvang).

De meeste organisaties (zo'n dertig) zeggen desgevraagd op zoek te gaan naar ,,alternatieve inkomsten'' om zoveel mogelijk activiteiten in stand te houden. ,,Over tien jaar judoën we nog steeds'', zegt voorzitter Van Ommeren van de Judo Bond monter, hoewel deze 227.587 euro subsidie kwijtraakt (10 procent van het budget). ,,Het sluiten van de tent is best reëel, maar misschien kunnen we nog andere fondsen aanboren'', meent C. Kobussen van Responz, een katholieke jongerenorganisatie met 44.000 leden, die voor 80 procent afhankelijk is van VWS.

Kobussen verwoordt de hoop die bij veel instellingen leeft: dat er elders nog subsidie te halen valt is het niet bij een van de (andere) ministeries, dan misschien bij de gemeenten, de eigen (kerkelijke) achterban of desnoods bij andere welzijnsinstellingen in dezelfde sector die minder of niet worden getroffen. In dit verband noemt waarnemend penningmeester A. Pierrot van de Vereniging Nederlands Vrouwenberaad (subsidie sinds 1974, dit jaar 25.564 euro) de bezuinigingen ,,behoorlijk willekeurig''. ,,Zo hoeft de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind maar 10 procent in te leveren, terwijl dat toch een vereniging is met meer eigen draagkracht.''

De medische beroepsverenigingen zien een andere potentiële geldschieter: de zorgverzekeraars. ,,Maar die hebben nu ook honderd instellingen op hun stoep staan'', realiseert voorzitter M. van Huis van de Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen zich. Als het aan VWS ligt, verliest de organisatie haar hele subsidie van 2.663.326 euro, tweederde van het budget, maar Van Huis legt zich daar niet bij neer. ,,Anders krijgen we door het capaciteitstekort meer zwerfzwangeren'', voorspelt ze. In eerste instantie gaat ze lobbyen bij de Tweede Kamer, en ze is niet de enige. Dit najaar kunnen de Kamerleden die de VWS-begroting moeten behandelen de nodige bezoekjes en telefoontjes van getroffen organisaties verwachten.

Verhoging van contributies is iets waaraan men pas in latere instantie denkt. Bij de kanobond (8.500 leden; 50.706 euro subsidie geschrapt) zien ze daar nu al tegenop. ,,Ik heb bij de Fietsbond gezeten en over een contributieverhoging van een gulden werd al drie uur gediscussieerd'', zegt voorzitter Broekmeulen. Volgens hem leiden de bezuinigingen ,,absoluut tot ledenverlies''. ,,Niet echt een goede optie'', zegt ook bestuurslid K. Visser van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie over een tariefsverhoging. Het kabinet heeft immers net besloten fysiotherapie uit het ziekenfonds te halen, dus de branche verwacht een omzetdaling. Het genootschap verliest met de subsidie van 4.378.051 euro eenderde van zijn budget. Het geld was bestemd voor `kwaliteitsbeleid', vertelt Visser. Daaronder viel bijvoorbeeld bij- en nascholing van de leden, met een accreditatiesysteem voor wie de scholing gevolgd heeft, en het ontwikkelen voor richtlijnen die gebruikt werden op de werkvloer. Het is hem een raadsel hoe VWS deze controle op kwaliteit intact wil houden. Door met de verzekeraars een andere financiering af te spreken hopen de fysiotherapeuten de pijn te beperken.

Een van de weinige instellingen die een andere, meer commerciële manier heeft gevonden om zichzelf te bedruipen, is het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontact, de belangenvereniging voor 14.000 jongeren die het boerenbedrijf van hun ouders willen overnemen. De subsidie van 87.390 euro is slechts 10 procent van het totale budget. De overige 90 procent haalt het NAJK binnen door commerciële projecten uit te voeren voor diverse overheden. Sinds de VWS-brief van vorige week wil het AJK hiermee intensief doorgaan.

Met medewerking van: Ward op den Brouw, Koen Greven, Annemieke Hendrickx, Mark Hoogstad, Anneke Houtman, Claudia Kammer, Rob Schoof, Freek Staps, Derk Stokmans, Henk Stouwdam, Merel Thie en Kees Versteegh.