De man van Zwerkbal en Zweinstein

Als goede vertaler van woordgrappen werd Wiebe Buddingh' zes jaar geleden gevraagd om Harry Potter te vertalen. Deze zomer werkte hij onder grote tijdsdruk aan nummer 5. Potterfan Thomas de Veen (16) mocht bij uitzondering de vertaler interviewen.

Harry Potter heeft een hekel aan het schoolvak Toverdranken. Bijna altijd mislukken zijn brouwsels. Als hij de `Draught of Peace' maakt, komt er bij hem geen zilveren damp vanaf. Zo'n foutje geeft de drank een desastreuze werking: wie er een slok van neemt, verzinkt in een diepe en soms onomkeerbare slaap. Docent Sneep is woedend.

De `Draught of Peace' is een van de nieuwe vondsten van J.K. Rowling in haar langverwachte vijfde boek, Harry Potter en de Orde van de Feniks. ,,Eerst had ik de term `Kalmeringscocktail' bedacht'', vertelt vertaler Wiebe Bud- dingh' in zijn huis in de buurt van Gorinchem. ,,Maar later heb ik er toch `Flegmaflip' van gemaakt, want dat heeft net iets meer impact.''

Buddingh' was begin augustus ruim op de helft van de 766 pagina's van het vijfde deel over Harry Potter, het dikste boek dat Rowling tot nu toe schreef. Voor de resterende pagina's had Buddingh' nog vier weken – op 1 september moest de complete vertaling bij de uitgever liggen. Zo snel heeft hij in zijn loopbaan nog nooit hoeven werken.

Wiebe Buddingh', zoon van dichter C. Buddingh', werd geboren in 1957 in Dordrecht. Liefde voor de Engelse taal kreeg hij met de paplepel ingegoten: zijn ouders namen hem van jongs af aan mee op vakantie naar Engeland: ,,Mijn vader was een echte anglofiel. Ik kwam al vroeg met de taal in aanraking. Al gauw begon ik zelf Engelse strips en kinderboekjes te lezen.''

Buddingh's eerste boekvertaling ontstond in de laatste klas van de middelbare school. ,,Mijn vader was bezig met het vertalen van A Clockwork Orange van Anthony Burgess. Hij had een werkkamer waar het altijd een onbeschrijflijke rotzooi was, maar zelf kon hij er de weg vinden, zei hij. Toch kwam hij er op een dag achter dat het manuscript, waarvan hij geen doorslag had gemaakt, met de vuilnisman was meegegeven. Hij had geen tijd meer om de vertaling opnieuw te maken. Dus vroeg hij of ik het wilde doen.''

Meteen na zijn middelbare school ging Wiebe Buddingh' door met vertalen, zonder er een speciale opleiding voor te volgen. Zes jaar geleden klopte uitgeverij De Harmonie bij hem aan. Als een van de eerste in Europa had de kleine Amsterdamse uitgeverij de vertaalrechten aangekocht van Harry Potter and the Philosopher's Stone – het debuut van J.K. Rowling. Het was een kinderboek, terwijl Buddingh' tot op dat moment alleen voor volwassenen had vertaald. ,,Ik merkte meteen dat het boek ontzettend veel humor bevatte. Ze vonden mij geschikt omdat ik eerder de boeken van Tom Sharpe voor hen had vertaald, waar ook veel woordgrapjes in voorkwamen.''

Buddingh' en zijn uitgever gaven een drastische draai aan de vertaling. ,,Eerst had ik alle Engelse namen en begrippen van Rowling gelaten zoals ze waren. Maar een groot deel van de humor ging daardoor verloren. We besloten om de nodige namen te vernederlandsen en grappiger te maken.'' Harry Potter behield zijn Engelse naam, maar hij volgde voortaan zijn lessen op Zweinstein, in plaats van op Hogwarts. De tovenaarssport op vliegende bezems, Quidditch, heette in Nederland Zwerkbal. Buddingh' mocht ook de volgende delen in de Potter-serie vertalen. Hij legde een lijst aan met grappige woorden en namen, die hij wellicht gebruiken kon voor een leuke naam. Verder is het ,,zoeken naar vondsten''.

,,In Orde van de Feniks kwam ik het personage Kingsley Shacklebolt tegen. Omdat hij een donkere man bleek te zijn, dacht ik aan een Surinaams getinte naam. Ik had de naam `Wolkenveldt' al eens opgeschreven en daar paste de voornaam `Romeo' mooi bij: ik noemde hem Romeo Wolkenveldt.'' De vertalingen voor de namen in deel vijf verzon hij zonder veel problemen, na even uit het raam staren. ,,Als er geen diepere betekenis in de Engelse naam zit, heb ik houvast aan het karakter van een personage. Voor een nieuwe lerares van Harry, professor Umbridge, schoot me de naam `Omber' te binnen. Dat is een donkere, bruine kleurstof en dat past bij die kwalijke, duistere dame.''

Harry's leergierige vriendin Hermelien kreeg van Rowling de doodgewone achternaam `Granger'. Buddingh' verzon voor haar het meer sprekende `Griffel'. In het derde boek gaf Buddingh' de naam `Zwamdrift' aan Harry's lerares Waarzeggerij. Dicht bij het Engels bleef hij daarmee wederom niet: het heeft een compleet andere lading dan het origineel `Trelawney' – juist een deftige professorsnaam. Collega-vertalers maken weleens bezwaar tegen Buddingh's vondsten. Hij zou hints geven die er in het Engels niet staan, en daarmee afbreuk doen aan het origineel. ,,Daar ben ik het niet mee eens. Er schemert misschien iets meer door, maar dat weegt niet op tegen de humor die je ervoor terugkrijgt. Ik had natuurlijk een gewone naam voor Granger kunnen bedenken, en voor Trelawney, maar dat maakt het wel saaier.''

Honderdduizenden Nederlandse fans kijken al maanden reikhalzend uit naar Buddingh's vertaling van het vijfde Harry Potter-deel. De Engelse Potter-uitgever, Bloomsbury, hield de inhoud van het boek angstvallig geheim tot het laatste moment. Ook buitenlandse uitgevers konden pas vlak voor de verschijning met de vertaling beginnen. ,,Normaal gesproken lever ik de vertaling in één keer in, maar nu verstuurde ik elke twee weken een stukje. Zo kon de uitgever het boek in katernen zetten en drukken.''

Elke dag van deze zomer vertaalde Buddingh' vijftien pagina's. Voor deel vijf had hij minder tijd nodig dan voor de eerdere Potter-delen, want hij is inmiddels thuis in de wereld van J.K. Rowling. ,,Als dit het eerste deel was geweest, had ik het nooit zo snel kunnen vertalen. Je raakt vertrouwd met de stijl.''

Buddingh' neemt ook J.K. Rowlings stijl niet altijd letterlijk over. In De Orde van de Feniks beschrijft ze in dialogen vaak de stemming van de spreker. ,,Dat kan storend zijn, want meestal wordt uit de woorden al genoeg duidelijk. Of op dezelfde pagina staat tien keer dat Harry dully of loudly praat. Ik varieer dan vrijelijk. Wanneer de personages voortdurend softly praten, mogen ze in mijn vertaling ook wel eens `fluisteren'.''

Buddingh' heeft het gehaald. Begin september was de vertaling klaar. ,,Toen ik de laatste woorden op papier had gezet, was ik opgelucht dat het eindelijk af was. Maar ik heb deze klus niet ervaren als een loodzware last – daar was het veel te leuk voor.'' Vanaf 22 november kunnen alle Nederlandse Potter-liefhebbers eindelijk het resultaat lezen.

Thomas de Veen (16) uit Heemstede is groot Potter-fan en schrijft een tweewekelijkse webkrant, de Avondprofeet

www.avondprofeet.cjb.net