`Christendom is een deel van ons'

Polen vecht mee in Irak. En in de nieuwe EU geldt het als een van de grote landen. `Er wordt rekening gehouden met Polen', zegt president Aleksander Kwásniewski. `Dat beschouw ik als een persoonlijk succes.'

Het waait in de Witte Zaal. De balkondeuren van het presidentiële paleis staan wijd open, want met frisse lucht kan Aleksander Kwásniewski (48) beter nadenken. Het staatshoofd van Polen wil geen fouten maken. In het aangrenzende vertrek staat een tafel vol met apparatuur. Daar zitten een tolk en twee mannen die het gesprek gaan opnemen. Het Engels van de president is prima en hij verspreekt zich zelden, maar Kwásniewski wil elk misverstand bij voorbaat uitsluiten.

Hij wil zeker in eigen land niet verkeerd worden begrepen. De Poolse politiek staat de laatste tijd in het teken van onrust en affaires. De grootste zaak, Rywingate, is al maanden onderwerp van een parlementaire enquête, die elke dag op tv kan worden gevolgd. Lew Rywin, filmproducent van onder meer The Pianist, zou in opdracht van hooggeplaatste politici hebben geprobeerd de Poolse media te corrumperen. Regeringspartij SLD (Verbond van Democratisch Links), de partij van ex-communisten – nu sociaal-democraten – die begin jaren negentig mede door Kwásniewski is opgericht, speelt in vrijwel alle affaires een hoofdrol. Ook in de Rywin-zaak.

Kwásniewski, die zijn lidmaatschap van de SLD tijdens zijn eerste termijn als president (1995-2000) opzegde, is er altijd in geslaagd de leider van alle Polen te zijn. Maar inmiddels zijn in dat zorgvuldig gecultiveerde imago scheurtjes ontstaan. Eerder dit jaar kwam de president in aanvaring met de Poolse premier en oud-partijgenoot Leszek Miller. Kwásniewski wilde vervroegde verkiezingen, Miller niet. En de president moest uiteindelijk inbinden. Links en rechts wantrouwen hem sindsdien: de SLD verwijt Kwásniewski gebrek aan loyaliteit, de oppositie gebrek aan doorzettingsvermogen. En Kwásniewski zelf zinspeelt sindsdien op de oprichting van een nieuwe partij, los van de SLD.

Ook in buitenlandse aangelegenheden moet Kwásniewski voorzichtig manoeuvreren. Zo is er de kwestie Irak: Polen koos de kant van de Verenigde Staten, vocht zelfs mee in de oorlog en kwam in aanvaring met Duitsland en Frankrijk, die tegen zo'n oorlog waren. Daarmee ontpopte Polen zich, vlak voor toetreding tot de Europese Unie in mei volgend jaar, als een eigenwijze aanstaande. De Amerikaanse president George Bush noemt Polen zijn beste bondgenoot op het vasteland van Europa. En Polen speelt die rol met verve. Of er nou wel of geen massavernietigingswapens in Irak worden gevonden doet voor de Polen volstrekt niet ter zake.

Maar op korte termijn vormt de nieuwe Europese `grondwet', de samenbundeling en aanpassing van alle tot nu gesloten verdragen binnen de Europese Unie, de grootste uitdaging voor Kwásniewski. Komende week begint in Rome een grote conferentie over het concept dat nu op tafel ligt. En Polen heeft een lange lijst met bezwaren. Want in z'n huidige vorm leidt de grondwet ertoe dat Polen veel van zijn pas verworven invloed in Europa verliest. Het land staat te popelen om toe te treden tot de EU, maar wil niet bij voorbaat buitenspel staan. Een nieuwe confrontatie dreigt met Frankrijk en Duitsland, warme voorstanders van de grondwet. Kwásniewski slijpt zijn messen.

Polen is een diplomatiek offensief begonnen om het Poolse standpunt nog voor Rome te verduidelijken. Zo was president Kwásniewski vorige week in Italië, premier Miller deze week in Duitsland en ontmoet Kwásniewski maandag de Spaanse premier José-Maria Aznar. ,,Wij willen een betrouwbare en voorspelbare partner zijn'', zegt de president. Struikelblok voor Polen is de in de grondwet voorgestelde stemverdeling binnen de toekomstige EU. Volgens het verdrag van Nice, uit 2000, krijgt Polen in de Europese raad van ministers 27 stemmen. Twee minder dan Duitsland, evenveel als Spanje. Maar in de nieuwe grondwet worden de stemmen gewogen in relatie tot de bevolkingsgrootte. En dan komt Polen (38 miljoen inwoners) er vergeleken met Duitsland (82 miljoen inwoners) bekaaid vanaf.

Kwásniewski: ,,Nice diende als een belangrijk argument vóór toetreding. Maar nu wordt er aan getornd. Dat kunnen wij niet aan onze burgers en politici uitleggen. Volgens ons komt de nieuwe grondwet te laat. Het ware beter geweest als hierover eerder was gesproken. Dan hadden we tenminste geweten van welke EU we lid zouden gaan worden. Je kunt ook zeggen dat het te vroeg komt: als nieuwe lidstaat hebben we minstens twee, drie jaar ervaring nodig om dit soort ingrijpende ontwikkelingen aan ons publiek uit te leggen.''

Dus Polen wil uitstel?

,,Meer wil ik hierover niet zeggen. Dit is een kwestie voor de diplomatie. Ik kan slechts ons uitgangspunt herhalen dat de voorgestelde veranderingen het voor Polen onmogelijk – ik herhaal: onmogelijk – maken om dit verdrag te tekenen en te ratificeren in het parlement. Voor ons is dat echt een probleem. De wereld bestaat bij de gratie van compromissen.''

Polen is bang om een tweederangs lidstaat te worden. Maar nu al trekken Frankrijk en Duitsland naar elkaar toe, terwijl anderen het nakijken hebben.

,Ja, dat is een realiteit. Wij begrijpen dat de economisch meest ontwikkelde landen de motoren van Europa zijn. Wij trekken de cruciale rol van ontwikkelde landen als Duitsland, Frankrijk, Nederland niet in twijfel. De ideeën, het geld en de projecten komen uit het westen. Dat is duidelijk. Maar men mag niet vergeten dat de Europese integratie én uitbreiding gaan over het bouwen van een `gemeenschap', over het overwinnen van historische problemen.''

Wordt Polen wat dat betreft genoeg gesteund door Nederland?

,,Daarover moet ik me erg diplomatiek uitdrukken. Ik denk dat Nederland een belangrijkere rol zou kunnen hebben dan het land nu speelt.''

U bent teleurgesteld?

,,Nederland is altijd een voorbeeld van Europese integratie geweest. Het land zou nu een meer krachtige en betekenisvolle rol moeten spelen dan het doet. Dat dit niet gebeurt, heeft wellicht te maken met binnenlandse politiek. Meer zeg ik niet.''

Nederlandse burgers vragen zich af waarom zij zich sterk zouden moeten maken om de Polen, die misschien nog niet echt klaar zijn voor de EU, binnen te halen, terwijl de Nederlandse economie er ook niet al te best voorstaat.

,,Uw opmerking is terecht en ik begrijp de publieke opinie heel goed. Maar als ik over Nederland spreek, word ik emotioneel. Nederland was één van de eerste Europese landen die zich openstelden voor multinationale integratie. Nederland is tientallen jaren lang een paradijs geweest voor emigranten, ook politieke. Ik vind dat echt een enorme prestatie, een zeer positieve inbreng. Als ik niet-politiek actieve burgers in Nederland zou moeten uitleggen waarom de uitbreiding van belang is, zou ik zeggen: omdat we buren en broeders zijn. Omdat we op hetzelfde stukje aarde wonen. En omdat we meer overeenkomsten hebben dan verschillen.''

Blijft Polen bij zijn eis dat er in de Europese grondwet een verwijzing moet komen naar christelijke wortels?

,,Voor jullie in het westen is het duidelijk dat Europa voortkomt uit een christelijke traditie. Dat hoeft niet nog eens met zoveel woorden in de grondwet geschreven te worden. Ik begrijp dat. Maar ons deel van Europa, dat nu op het punt staat om lid te worden, is lange tijd gedwongen `atheïstisch' geweest. Mensen moesten hier vechten voor de kerk. Christendom is hier een onderdeel van de identificatie met Europa. Het is niet zomaar een politiek spelletje. Ik ben zelf agnost, maar ik vind toch dat er in die grondwet een verwijzing moet staan. Het is een Europese waarheid. De Italiaanse premier Silvio Berlusconi begrijpt dat.''

Is er een compromis mogelijk?

,,Dit is geen kwestie van compromis. Die paar woorden moeten gewoon in de grondwet.''

Is dit een breekpunt?

,,Dat gaat te ver. Maar we zullen vechten. We krijgen daarbij de steun van Italië. Het slaat nergens op om het er niet in te zetten terwijl we het wel hebben over het antieke Griekenland, het oude Rome en de Verlichting. Het is de heilige waarheid van Europa dat christelijke wortels daar ook bij horen. Hier in mijn paleis heb ik zelfs een kapel en die wordt gebruikt. Er wordt getrouwd en gedoopt en daar doe ik, de agnost, allemaal aan mee. Christendom is een deel van ons.''

Corruptie is ook een deel van Polen. Er wordt zelfs gesproken over de Poolse `ziekte'.

,,Eerst wil ik in het algemeen zeggen dat Polen zéér succesvol is geweest in zijn transformatie. Veertien jaar geleden zaten we hier, in ditzelfde paleis, aan een ronde tafel, communisten en oppositie, en we sloegen een totaal onbekende weg in. Van een totalitair systeem naar een democratie. Van een gecentraliseerde staatseconomie naar een vrije markt. Een succesverhaal.

,,Nu de zwakke punten. De burgers in dit land zijn onvoldoende betrokken bij de politiek. Het is verrassend dat het Poolse volk, dat zoveel energie heeft gestoken in de strijd voor democratie en vrije verkiezingen, maar voor de helft komt opdagen bij verkiezingen. Ook een teer punt is het ontbreken van sociale rechtvaardigheid in de markteconomie. Dat heeft geleid tot enorme welvaartsverschillen tussen individuen en tussen regio's. Dat leidt weer tot spanningen. Een ander probleem is dat er elitekringen zijn ontstaan. Politiek, economie, wetgevende en uitvoerende macht zijn door elkaar heen gaan lopen. Bij de benoeming van een directeur gaat het niet om de vraag of hij wel of niet competent is, maar of hij een politiek vriendje is.

,,Het parlementaire onderzoek dat nu aan de gang is heeft een therapeutische uitwerking. Mensen zullen in de toekomst meer verantwoordelijkheid tonen, ze zullen voorzichtiger zijn. Niets werkt beter tegen corruptie dan doortastend optreden.''

Is de parlementaire enquête een historisch moment?

,,Ja, het is een schok. Politieke en economische elites worden door elkaar geschud. Maar de vraag is voor hoe lang. Ik heb het graag over corruptie met mijn buitenlandse gesprekspartners. Kijk naar de openbare aanbestedingen. Als er in Polen iets in de etalage staat, verschijnen er meteen internationale bedrijven. Ze gaan allemaal tot het uiterste. Ze strooien met `succespremies' om contracten binnen te halen. De strijd tegen corruptie moet op alle fronten gestreden worden.''

Polen is veranderd, maar zijn de politici en de voormalige communisten in het bijzonder niet vergeten zichzelf te veranderen?

,,Nee, de mensen die wij postcommunisten noemen zijn enorm veranderd. Dat is al in 1989 gebeurd. Ik zou geen politieke kleur willen geven aan de huidige affaires. Het gonst van geruchten over postcommunisten, maar het politieke cliëntelisme bestond ook onder de vorige [rechtse] regering. De corruptie hoort naar mijn mening bij deze fase van onze ontwikkeling. Na veertien jaar hebben we een democratie en een vrije markt, maar de tijd is te kort geweest om bijvoorbeeld de ambtenarij te hervormen of om een basis te leggen voor een stabiele middenklasse. Maar misschien groeien middenklasse en ambtenarij net zo langzaam als het gras van Wimbledon. Elke dag sproeien en elke dag maaien en na honderd jaar heb je een mooie grasmat.''

En dan nu het goede nieuws: Polen is een wereldmacht geworden.

,,In zekere zin. Maar dat is nooit onze bedoeling geweest. In Irak hebben we het risico genomen omdat wij Irak ook zagen als een mogelijke dreiging. Op dit moment zijn er 2.500 Poolse militairen in Irak. Ons doel is nooit geweest om Irak te bezetten en we azen niet op de grondstoffen van het land. Wij willen Irak zo snel mogelijk teruggeven aan de Irakezen. Irak zal op z'n eigen manier democratisch worden, niet op een Europese manier. Als stabiel en vreedzaam land zal het een positieve uitstraling hebben naar het hele Midden-Oosten.''

Maar voorlopig is het er niet stabiel en vreedzaam.

,,Ik heb nooit gedacht dat het eenvoudig zou zijn. Het feit dat we nu tegen terrorisme aanlopen bewijst alleen maar dat er ook eerder echt terrorisme was. De aanval op het hoofdkwartier van de Verenigde Naties is het bewijs dat niets heilig is voor terroristen. Een aanval tegen Amerikaanse militairen zou je nog kunnen zien als een aanval op de bezetter, maar een aanval op de VN?''

Polen heeft zelf grote sociaal-economische problemen. Hoe lang kunt u het volhouden in Irak?

,,Zolang als nodig. Wij zijn betrouwbaar en consistent. Als er behoefte is aan onze aanwezigheid, dan is daar behoefte aan. Punt uit. Wij doen sinds 1953 mee aan vredesmissies. Die missies kosten geld. Maar is oorlog dan soms beter? Nee natuurlijk! Wij hebben geen geld, maar we hebben uitstekende soldaten. En die zetten we graag in.''

U zou graag zien dat de Verenigde Naties een grotere rol krijgen in Irak. Zegt u dat ook tegen de Amerikaanse president George Bush?

,,Ja, geregeld. In onze persoonlijke gesprekken wijs ik er telkens op dat de VN het beste platform is voor internationale samenwerking, ook al is de VN zwak en ernstig toe aan hervorming. Ik heb president Bush gevraagd de VN een grotere rol te laten spelen in de eigen Amerikaanse politiek.

,,Wat ik ook altijd benadruk is dat Irak geen tweedracht mag zaaien binnen de NAVO. De wereld kan het niet stellen zonder goede samenwerking tussen Washington, Berlijn en Parijs. Dat is ook in ons belang. Want als de betrekkingen tussen Washington, Berlijn en Parijs goed zijn, voelen wij ons in Warschau veiliger. Andere politieke assen zoals Londen-Washington-Madrid of Parijs-Berlijn-Moskou vinden wij ondoorzichtig en gevaarlijk.''

Heeft u de rol van bemiddelaar?

,,De VS, Duitsland en Rusland zijn groot genoeg om zelf te communiceren. Voor ons is het belangrijk dat er niet over onze hoofden heen wordt gepraat. Dat hebben we nu bereikt: er wordt rekening gehouden met Polen. Dat beschouw ik als een persoonlijk succes.''

Er wordt veelvuldig gespeculeerd over uw toekomst. Eind 2005 loopt uw presidentschap af. Het enige dat we zeker weten is dat u geen baas van de NAVO wordt.

,,Dat is wel aan de orde geweest. Ik ben klaar voor het internationale werk. Maar ik wacht rustig af wat er op me af komt. En ik blijf gewoon mijn best doen als president tot het einde. Ik zie mezelf niet terugkeren als parlementslid of premier. Oud-president is een prima positie. Zeker als je nog jong bent zoals ik. Het kan nog veranderen, maar nu zie ik mezelf niet meer als partijpoliticus. Die fase is voorbij. Ik heb dat gehad.

,,Teruggaan naar de sociaal-democraten – nee, dat zou volstrekt krankzinnig zijn. Ik ben oprichter geweest van de sociaal-democratische partij in Polen. Dat is mijn bijdrage geweest. Ik ben de man van de sociaal-democratie, maar Polen is wel toe aan een nieuwe partij. Ik zou een initiatief daartoe willen steunen, maar dan als beschermheer, niet als politiek leider.''

Volgens een recente peiling zou uw vrouw Jolanta, die nooit eerder in de politiek actief was, winnen als er nu presidentsverkiezingen worden gehouden. Hoe verklaart u dat?

,,Ze zou winnen, niet omdat ze geweldig is – wat ze natuurlijk is, ik kan het weten – maar omdat er onvoldoende sterke politieke persoonlijkheden zijn.

Zijn er geen nieuwe gezichten?

,,Ja, die zijn er wel. Maar die hebben tijd nodig. Er zijn nieuwe mensen die een partij kunnen opzetten, er zijn mensen die het parlement in kunnen, maar er zijn nog geen mensen die voldoende gewicht in de schaal kunnen leggen bij presidentsverkiezingen. Daarvoor moet je ten minste gouverneur zijn geweest. Van Arkansas!''