BBC is niet langer `tante'

De BBC, `tante Bieb', is niet langer een bron van informatie die door alle Britten wordt vertrouwd.

De BBC hield deze maand een talentenjacht voor gebouwen. Kijkers mochten stemmen op dertig vervallen Britse monumenten, waarna de winnaar met extra geld van de staatsloterij gerestaureerd zou worden. Toch kreeg je sterk de indruk dat tussen de kastelen, een windmolen en een Victoriaans badhuis (dat later zou winnen) één monumentale ruïne ontbrak: Broadcasting House, het art deco-hoofdkwartier van de BBC in hartje Londen, dat in cartoons dezer dagen steevast wordt getekend met scheuren in de pui en neervallend puin.

BBC-winkels met hun kalenders, tuiniervideo's en koffiemokken met logo mogen nog steeds het vertrouwde imago uitstralen van Auntie Beeb ('Tante Bieb'), zoals de publieke omroep in de volksmond heet, maar in de studio's en kantoren erboven is het crisis. Directe aanleiding: een item tijdens de veelbeluisterde radio-rubriek Today op 29 mei. Daarin werd de regering ervan beschuldigd een wapendossier over Irak tegen de zin van de inlichtingendiensten te hebben `opgesekst' om de oorlog in de publieke opinie te rechtvaardigen.

Knallende ruzie tussen Downing Street en de BBC is niks nieuws. Die was er ook in de Falkland-oorlog (1982), over een documentaire waarin IRA-leden als gewone mensen werden geportretteerd (1986) en tijdens de NAVO-actie in Kosovo (1999). Dit keer lijkt het erger. De rel over het Irak-dossier culmineerde in de dood van wapenexpert David Kelly, de bron van het BBC-bericht, die vermoedelijk zelfmoord pleegde omdat hij niet tegen de publicitaire druk bestand was nadat zijn naam werd gelekt. En dat leidde weer tot een pijnlijk openbaar onderzoek, dat regering én BBC verder in diskrediet heeft gebracht. De BBC-top en de betrokken journalist, defensiecorrespondent Andrew Gilligan, hebben fouten toegegeven, maar houden vol dat de wijdere strekking van het bericht deugde.

Of dat zo is, zal Lord Hutton, de rechter die het onderzoek leidt, in december vaststellen. Toch lijkt het kostbaarste bezit van de BBC averij te hebben opgelopen: de reputatie van onafhankelijkheid, waaraan de omroep wereldwijd zijn geloofwaardigheid ontleent. Ruim eenderde van de Britten zegt de BBC sinds de affaire niet langer te vertrouwen (al is de reputatie van de regering-Blair nog slechter). [Vervolg BBC: pagina 5]

BBC

Nieuw: de BBC wil nu ook zelf met nieuws komen

[Vervolg van pagina 1] The Sun, megafoon van de `gewone man', eist ,,op zijn minst'' het hoofd van Gavyn Davis, voorzitter van de ,,arrogante, incompetente en partijdige'' BBC. De grootste Britse tabloid is weliswaar zelf partij, want eigendom van satellietmagnaat Rupert Murdoch, de grootste concurrent van de BBC. Maar de omroep steekt ook beduusd de hand in eigen boezem.

Eén prominente omroeper verweet Gilligan dat hij de reputatie van de hele BBC-nieuwsvoorziening te grabbel heeft gegooid. ,,Hij is zelf schuldig aan wat hij de regering verwijt: het opseksen van zijn materiaal.'' Een andere presentator zegt dat de BBC in de affaire-Kelly is beschadigd omdat ze zelf tabloid-methodes heeft toegepast. En een oudere journalist bromt: ,,In de Koude Oorlog was er voor ons maar één bron van waarheid: de BBC. Hoe moet dat nu verder?''

Dat de ruzie over Kelly uit de hand liep, was niet verwonderlijk, zegt Roy Greenslade, hoogleraar journalistiek aan de City-universiteit in Londen (en Guardian-columnist). ,,Toen [directeur] Greg Dyke en Gavyn Davies werden benoemd, schreef de rechtse pers dat ze Tony's cronies [zetbazen van premier Blair] waren. Hun al te defensieve houding [in de zaak-Kelly] had iets van overcompensatie, omdat ze wilden bewijzen wel degelijk onafhankelijk te zijn.''

Maar de rel past ook in een bredere trend. Sommige tv- en radiopresentatoren wordt al langer verweten bevooroordeeld te zijn. Jeremy Paxman, het sprekende scheermes van de tv-actualiteitenrubriek Newsnight, geeft openlijk toe dat hij zichzelf tijdens een interview met een politicus altijd afvraagt: ,,Why is this lying bastard lying to me?'' John Humphries, de gastheer van het veelbeluisterde Today, lijkt zich aan hetzelfde devies te houden.

Die vechtlust past niet bij de oude, relatief gezagsgetrouwe BBC. Greenslade: ,,De BBC specialiseerde zich vroeger in het verspreiden en analyseren van andermans nieuws. Om zich te kunnen meten met de commerciële concurrenten probeert ze nu ook zelf met exclusief breaking news te komen. Dat is een nieuw fenomeen, waarvan Gilligans bericht een voorbeeld is.''

De man die hem bij de BBC aannam, Rod Liddle, erkent dat Gilligan, die in een vorige baan als redacteur van The Sunday Telegraph al eerder hard met Downing Street en Blairs mediachef Alastair Campbell in botsing kwam, uitdrukkelijk was geworven ,,om rotzooi te trappen''. In ogen van Britse kranten-journalisten heeft Gilligan (1968) daarbij in de zaak-Kelly alle gedragscodes geschonden. Hij baseerde zich op één bron, onderzocht de zeer zware beschuldiging niet verder en legde die evenmin vóór de uitzending aan Downing Street voor. Ook knoeide hij mogelijk met zijn aantekeningen en stuurde hij zijn bericht improviserenderwijs de ether in, in plaats van een script te gebruiken. Een BBC-topman noemde hem tegenover Lord Hutton diplomatiek ,,een verslaggever die in primaire kleuren schildert in plaats van iets subtielers''. Gilligans eigen chef, Kevin Marsh, oordeelde harder. Gilligans bericht was een fraai stuk onderzoek, zei hij, maar het werd ontsierd door ,,ondeugdelijke verslaggeving''.

Niettemin lijkt hij een geweldige primeur op het spoor te zijn geweest. Die moest weliswaar nog sterk genuanceerd worden _ en rijpen _ maar ook zonder de beschuldiging van boze opzet aan Campbells adres had zijn verslag vermoedelijk een bom aan Blairs voordeur had gelegd.

Dat Gilligan voorlopig geen promitie wacht, staat wel vast. Of er in de BBC-top koppen rollen, valt te bezien. Zeker lijkt dat de BBC nieuwe gedragscodes gaat opleggen, terwijl er mogelijk een klachtenprocedure komt via een nieuwe, onafhankelijke ombudsman.

Als Lord Hutton in december uitspraak heeft gedaan, zijn de partijen niet van elkaar af. Want de journalistieke onafhankelijkheid van de BBC, het bestuur en de financiering uit de belastingpot, is geregeld in een handvest, dat elke tien jaar moet worden vernieuwd. Het huidige Royal Charter _ en een begeleidend document waarin de publieke taakstelling verder is geregeld _ loopt tot december 2006. Om niet te botsen met een parlementsverkiezing in 2005 moeten de onderhandelingen over een vernieuwing dit jaar al beginnen. Ook vóór de de affaire-Kelly leken die al moeizaam te worden.

Inzet is onder meer de vraag of en waar de BBC, die sterk in extra digitale kanalen heeft geïnvesteerd, advertenties toelaat en of de omroep alle opbrengsten krijgt uit de kijk- en luistergeld (116 pond of 168 euro per jaar per huishouden). Tessa Jowell, de minister van Cultuur (en media), heeft eerder gezegd de affaire-Kelly niet te zullen gebruiken om met BBC ,,af te rekenen'', maar de minister maakt sindsdien wel voortdurend dreigende geluiden, gesteund door andere ministers en invloedrijke Labour-parlementariërs.

,,[Sommige partijen] geloven dat de BBC niet langer een verantwoordelijk, vertrouwenwekkend instituut is [dat] daarom onder een nieuwe [regerings-] controleur, Offcom [Office of Communications], moet komen te vallen'', zei Judith Vidal-Hall van Index on Censorship, een lobbygroep voor persvrijheid met een gelijknamig tijdschrift. ,,Dat zou een ramp zijn.''

BBC-directeur Greg Dyke, die naam (en fortuin) maakte bij de commerciële concurrent Channel 5, lijkt dat ook te vinden. Hij is al weken in de tegenaanval. Om te overleven in het nieuwe, digitale `omroeplandschap', waarin concurrentie op een vrijgemaakte markt steeds ruimer spel krijgt, heeft de BBC in zijn ogen zoveel mogelijk slagkracht nodig. In dat opzicht lijkt de affaire-Kelly vooral slecht nieuws voor de publieke omroep zelf te zijn geweest.