Zappend door veilige letters

De producten van drukkerij Joh. Enschedé kent iedereen. Bankbiljetten, paspoorten, postzegels, banderolles om verpakkingen van sigaretten, sigaren en shag te verzegelen. Drukwerk dat goed tegen vervalsing beschermd moet worden.

In 1703 vestigde meesterdrukker Izaak Enschedé zich in Haarlem als zelfstandig ondernemer. Al snel na de opening van zijn nering besefte Izaak dat de expansie van het bedrijf gebaat was bij vergroting van het aantal activiteiten. Zo opende hij een boekwinkel, werd er een uitgeverij in muziek en kerkgoed aan de activiteiten toegevoegd en kocht hij een lettergieterij. Zo ontstond een kralensnoer van economische activiteiten die elkaar over en weer versterkten. In 1737 werd de inspanning van Izaak en zijn zoon Johan bekroond met het privilege van stadsdrukker, waaraan de uitgave van de Oprechte Haarlemsche Courant was verbonden. Door dit privilege ontstond de band tussen de familie Enschedé en de stad Haarlem. Door het verder uitdijen van economisch succesvolle drukkers en uitgeversactiviteiten was het bedrijf in staat om zich te specialiseren in beveiligd drukwerk. In 1814 kreeg Joh. Enschedé en Zoonen opdracht van De Nederlandsche Bank, toen net opgericht, om de eerste bankbiljetten voor het nog jonge Koninkrijk te drukken.

Drie eeuwen geschiedenis van de drukkerij zijn in zes deeltjes samengevat onder de titel Voor stad en staat, waarmee de verbondenheid van het bedrijf met de overheid is geïllustreerd. De samenstellers van de bundels noemen deze geschiedschrijving geen `klassieke bedrijfsgeschiedenis', de opzet is niet chronologisch en niet lineair. De lezer kan al `zappend' door de deeltjes. Die formule leidt soms tot storende doublures. Zo is op pagina 22 van het deeltje `Plattegrond' te lezen: `Al gauw was de Oprechte Haarlemsche Courant een van de grootste inkomensbronnen en bleef dat tot het midden van de negentiende eeuw'. Precies dezelfde zin staat op pagina 12 van het deeltje `Woonhuis'.

De ondertitel `Beelden van driehonderd jaar bedrijfsgeschiedenis' geeft aan dat de geschiedenis van het bedrijf, zijn oprichters, de medewerkers en de producten meer in beelden is verteld dan verhalend. Inderdaad is in de mooi verzorgde boekjes de verbeelding nadrukkelijk aan de macht. De jubilerende drukkerij heeft al het grafisch technisch vernuft uit de kast gehaald. De typografie is van een verstilde klassieke schoonheid, geen schetterende grote letters, geen modieus `design', maar intelligente vormgeving. Voor de kwetsbare en frêle afbeeldingen is het juiste papier gekozen en de liefde voor het lithografische vakmanschap straalt de lezer tegemoet – de uitgave is zo een collector's item geworden.

Frans Willem Lantink, Koosje Sierman, Johan de Zoete: Voor stad en staat. Beelden van driehonderd jaar bedrijfsgeschiedenis. 6 delen, aangevuld met een Engelstalige samenvatting en een cd. Joh. Enschedé, 96 + 95 + 93 + 93 + 93 + 95 blz. €69,–

Tot 2 november is in Teylers Museum te Haarlem de jubleumtentoonstelling `Onvervalst! Drie eeuwen Joh, Enschedé' te zien.