De erotiek van ballingschap

Wanneer een van de personages in Jonathan Rabans roman Waxwings opmerkt dat het `sexy is om in exile te zijn' heeft de auteur wellicht ergens ook zichzelf in gedachten gehad. Raban mag dan geen balling zijn, hij heeft wel voorgoed zijn vaderland verruild voor de Verenigde Staten. Het begin van zijn liefde voor Amerika valt nauwkeurig te traceren, dankzij zijn grote reisboek over de Mississippi (Old Glory, vertaald als De Mississippi). Raban beschrijft hierin hoe hij als kind al gefascineerd was door Huckleberry Finn. Het boek inspireerde hem ertoe in zijn eentje de hele rivier af te varen. Dat deed hij en het verslag daarvan laat zich lezen als Rabans eerste `verovering van Amerika'.

Raban heeft de authentieke immigrantenroute afgelegd. Eerst vertrok hij per boot vanuit Engeland naar het land van zijn held Huckleberry Finn. Na de boottocht over de Mississippi trok hij steeds verder naar het westen, de route van de pioniers, om te eindigen op de uiterste westpunt, in Seattle. Daar speelt zich ook zijn tweede roman Waxwings af. Het boek draait om twee immigranten die hun eigen versie van de Amerikaanse Droom najagen. De een is Tom, een rustige, tamelijk egocentrische man. Op zijn tweede jaar is hij met zijn ouders uit Hongarije vertrokken. Zijn droom ziet hij verwezenlijkt in het gezin dat hij sticht (met een zoontje dat Finn heet) en in zijn literatuurlessen aan de universiteit. Hij doet zijn lesjes, babbelt wat voor de radio en is een niet onverdienstelijk romanschrijver.

De ander is de illegale Chinees Chick, die overigens weinig typerend lijkt te zijn voor het sexy exile: hij wordt beschreven als een jonge jongen die als `self-made' Amerikaan in te grote jacks loopt, zijn hoofd kaal scheert en een – niet erg indrukwekkende – vlassnor laat staan. Hij werkt eerst in de bouw, maar weet in hoog tempo rijk te worden in de aandelenhandel.

De roman speelt zich af rond de millenniumwisseling, de florerende internetbedrijfjes zijn niet van de lucht, er is een markt voor een vondst als `digitale geurtjes' en voor benefietfeestjes worden kosten noch moeite gespaard. Tegelijkertijd is er de wereld van de illegalen, waar Mexicanen en Chinezen werken voor 8,50 dollar per uur om asbest te verwijderen.

De paden van de beide immigranten kruisen elkaar. Hoe beter het met Chick gaat, des te slechter vergaat het Tom. Levend in zijn verbeelding heeft hij te laat in de gaten dat zijn vrouw hem wil verlaten en dat zijn huis op instorten staat. Wanneer er bovendien een meisje verdwijnt en hij in het rookonvriendelijke land op de plaats van de misdaad is gesignaleerd met een sigaret in de mond, wordt hij een outcast. Posters van een monsterlijk uitziende man met veel te dikke lippen en overweldigende wenkbrauwen worden verspreid en op alle tv-kanalen vertoond. Hoewel Tom in eerste instantie denkt dat de politietekening een mix is van `de reus uit een negentiende-eeuwse editie van Jan en de Bonestaak, opgesierd met details van een weerwolf, Godzilla en King Kong' herkent hij in tweede instantie zijn eigen gezicht. Op de universiteit is hij even niet meer welkom en de radio wil de luisteraars niet onnodig provoceren: zijn Midden-Europees rollende `r' is niet charmant meer, maar bedreigend.

Chick heeft zich inmiddels losgemaakt van de wereld van illegaal asbest verwijderen. Nadat hij heeft aangeboden om het verrotte dak van Tom te repareren, schuift hij aan bij het kerstdiner. Terwijl Tom steeds meer vereenzaamt, kan Chick zich steeds meer luxe veroorloven en een aantrekkelijke beleggingsrekening openen bij een Chinese bank. Het patroon doet denken aan de romans van Charles Dickens, die ironisch genoeg door Tom zeer worden bewonderd.

Met de verdachtmakingen loopt het deze keer allemaal nog goed af, maar wie bedenkt dat Waxwings het eerste boek is in een reeks die uit vier delen moet gaan bestaan, vreest het ergste. Waxwings wordt pas halverwege echt spannend, maar het is vooral een mooie en vaak humoristische levensschets van twee mensen. Raban heeft bereikt dat je begaan bent met deze immigranten en ondanks de bezorgdheid toch vooral wil weten hoe het verder gaat. Mede dankzij de thematiek, die zo uitgesproken Amerikaans is, voedt Raban bij de literaire pers de gedachte dat deze Engelsman een Great American Novel zal gaan schrijven.

Jonathan Raban: Waxwings.

Picador, 311 blz €19,95.

Een vertaling verschijnt volgend jaar bij uitgeverij Atlas.