Wie doet het licht uit in Vergenoeg?

Zelfmoord is in Zuid-Afrika de op twee na belangrijkste doodsoorzaak geworden. Vooral tieners zien geen toekomst. ,,Als dit vrijheid is, ga ik nog liever dood.''

Zijn werkdag is net een half uur oud en hij heeft al zijn eerste doodsbericht op de voicemail staan. Het meisje was zestien jaar oud. Haar moeder heeft haar vanochtend hangend in het trapgat van het ouderlijk huis gevonden. ,,Alweer een ophanging. Alweer een meisje. Alweer zestien jaar oud'', zegt sociaal werker Chris Mpisi. ,,Ik snap er niets meer van.''

Wat is er aan de hand met Kimberley? De juwelenstad. Bron van Zuid-Afrika's bloeiende diamantindustrie. Hoofdstad van de meest afgelegen provincie in het land, de Noordkaap. Gemiddeld zes meldingen per dag over zelfmoordpogingen komen er binnen bij de afdeling psychische hulp van het ministerie van Onderwijs in Kimberley. De slachtoffers zijn bijna zonder uitzondering jonge schoolverlaters. Sociaal werker Mpisi: ,,Het probleem is ons het afgelopen jaar boven het hoofd gegroeid.''

Het cliché wil dat zelfmoord hier niet thuishoort, niet in Kimberley, niet in Afrika. Zelfmoord is iets van Noord- en Oost-Europa, van depressieve Litouwers of Hongaren op middelbare leeftijd die 's winters het gebrek aan licht en sociaal contact niet meer kunnen verdragen. Dit is het continent waar je alleen bestaat omdat anderen bestaan. Hier zegt het spreekwoord dat een heel dorp nodig is om een kind op te voeden. Hier is eenzaamheid onbestaanbaar.

Toch laat onderzoek van de Universiteit van Natal deze maand zien dat zelfmoord in Zuid-Afrika de op twee na belangrijkste doodsoorzaak is geworden, na hiv/aids en auto-ongelukken. In de leeftijdsgroep 15 tot 40 kent Zuid-Afrika het op vier na hoogste aantal zelfmoorden ter wereld. Daar kan volgens onderzoeker professor Lourens Schlebusch maar één verklaring voor zijn. ,,We kunnen de radicale verandering van onze maatschappij sinds het einde van de apartheid niet aan.'' De vrijheid wordt Zuid-Afrika fataal.

Neem Beauty. Zeventien jaar oud is ze. In een achtertuintje vol kippenstront in Kimberley's krottenwijk Vergenoeg vertelt ze over haar zelfmoordpogingen van het afgelopen jaar. De eerste keer was na een ruzie met haar moeder, die haar een trut had genoemd had. En een hoer. Omdat ze geen touw kon vinden, heeft ze drie strips pillen met een fles bier achterovergeslagen. Daar werd ze wel ziek van, maar niet doodziek.

De tweede keer was na een ruzie met haar vriendje. Hij wilde, nee, eiste seks met haar. Hij trok een mes en dreigde daarmee haar keel door te snijden. Beauty heeft de politie nooit over het voorval geïnformeerd, dat had geen zin. Die avond slikte ze wel vijf strips pillen en moest haar maag in het ziekenhuis worden leeggepompt. ,,Als dit vrijheid is, dan ga ik nog liever dood'', zegt ze.

Beauty is net als veertig procent van de jeugd in Kimberley een kind van werkloze ouders. Kimberley had eigenlijk de rijkste stad van Zuid-Afrika moeten zijn. In 1870 werden hier de eerste diamanten gevonden. Hier maakten John Cecil Rhodes en de Oppenheimers hun fortuin en liggen de wortels van mijngigant De Beers. Al wat Kimberley er aan overhield was een honderden meters diep gat in het centrum van de stad. `Kimberley se gat' is nu een toeristische trekpleister maar ook een symbool voor de rijkdom die hier letterlijk is weggegraven.

De meeste mijnbedrijven zijn inmiddels naar elders verhuisd. Andere bedrijfssectoren zijn in deze droge uithoek van Zuid-Afrika niet werkelijk geïnteresseerd. De stad met 100.000 inwoners heeft nooit een universiteit of hogeschool gekregen. En zonder hoger onderwijs is voor de hele Noordkaap geen uitzicht op een betere toekomst in een democratisch Zuid-Afrika.

De Noordkaap is niet voor niks de provincie met het hoogste aantal gevallen van seksueel misbruik per inwoner. Kimberley heeft, volgens onderzoek van de Universiteit van Kaapstad, ook het hoogste aantal baby's per inwoner dat met het Alcohol Foetus syndroom wordt geboren. Dit zijn baby's die bij de geboorte symptomen van alcoholverslaving vertonen omdat de moeder tijdens de zwangerschap overmatig dronk.

,,Deze omstandigheden vormen voor een generatie die nooit onderdrukking heeft gekend, een broeinest voor wanhoop'', zegt de provinciale minister voor Onderwijs, Tina Joemat-Petterson. ,,Er zijn veel leerlingen die met een lege maag naar bed moeten. Welke reden is er voor hen om naar een toekomst in vrijheid uit te zien?''

Tijdens de veertig jaar rassenscheiding was het de jeugd van Zuid-Afrika die het voortouw nam in de strijd voor gelijke rechten. Onder leiding van de Jeugdliga (Mandela, Sisulu) werd in de jaren veertig en vijftig het stoffige Afrikaans Nationaal Congres omgevormd tot een militante bevrijdingsbeweging. Het was ook de jeugd die in de jaren zeventig massale stakingen leidde tegen de discriminatie in het onderwijs en onder vuur werd genomen in de zwarte woonwijk Soweto (700 doden tussen juni 1976 en oktober 1977).

,,In 1992 werden voor mijn ogen acht zwarte studenten doodgeslagen door de apartheidspolitie'', vertelt sociaal werker Chris Mpisi. ,,Toen ik wilde helpen riep een agent: geef me een reden om nog een kaffer te vermoorden. Die acht studenten zijn mijn drijfveer. Zij gaven mij de vrijheid. Maar de tieners van nu lijken dat niet meer te beseffen.''

Voor de Zuid-Afrikanen die onder de apartheid opgroeiden, was het blanke regime de gezamenlijke vijand en de strijd het gezamenlijke doel. Daarvoor in de plaats is de obsessie met BMW's, mobiele telefoons en dure kleren gekomen. Maar de komst van gelijke rechten voor iedereen heeft sinds 1994 niet tot een gelijkmatiger verdeling van de welvaart geleid. Het aantal banen is met meer dan 500.000 afgenomen en de ongelijkheid tussen zwarte en blanke huishoudens is alleen gegroeid.

Het is de grootste pijn van Zuid-Afrika na de apartheid. ,,Ineens is er niemand meer die we de schuld kunnen geven van niet uitgekomen verwachtingen'', zegt minister van Onderwijs Joemat-Petterson. ,,Niemand behalve onszelf.''