Vrolijk utopia tussen de containers in Helsinki

The Man Without a Past komt met een aanbeveling van Jim Jarmusch. Volgens de Amerikaanse regisseur is de nieuwste film van zijn Finse collega `treurig genoeg om je aan het lachen te maken, en grappig genoeg om je te laten huilen'. Het is een zin die je nog een keer moet lezen, want voor je het weet denk je dat The Man Without a Past grappig genoeg is om je te laten lachen en treurig genoeg om je te laten huilen.

Eigenlijk past die verkeerde lezing, waaruit Jarmusch' poging tot een paradoxje verdwenen is, nog beter bij de film. Het opvallendste van Kaurismäki's zeventiende film is weer de eenvoud. Het verhaal, de manier van filmen, het acteren, alles is weer verbluffend eenvoudig. Die eenvoud is nooit schijn; er is zelfs geen behoefte hem geraffineerd te noemen.

Kaurismäki (1957) weet in zijn films de werkelijkheid altijd zo uit te benen dat er weinig overblijft. Die reductie is zo ver doorgevoerd dat ze haast vanzelf om te lachen en/of om te huilen is. Het komt niet vaak voor in een film dat een man op een vrouw verliefd wordt omdat ze nu eenmaal het eerste exemplaar is dat daarvoor in aanmerking komt – ze had ook een ander kunnen zijn.

Zoiets toegeven en tegelijkertijd zorgen dat zo'n waarheid geen klap in je gezicht is, dat is de slinkse kracht van Kaurismäki. Misschien is hij in werkelijkheid te pessimistisch om in zijn films somber te kunnen zijn. De Fin is in ieder geval een meester van de anticlimax. Het uitstapje dat de man en de vrouw samen naar het bos maken is in al zijn nietszeggendheid verschrikkelijk ontroerend. Ze gaan, ze zitten in het bos, ze zoeken paddestoelen, ze gaan weer terug. Er zijn zelfs geen details meer die mooi getroffen of goed gevonden zijn. Kaurismäki maakt er niet meer van dan het is. Hij won er in Cannes vorig jaar de prijs van de jury mee.

The Man Without a Past gaat over een man die beroofd en in elkaar geslagen wordt in een parkje in Helsinki, in het ziekenhuis dood wordt verklaard, toch weer bijkomt, de benen neemt en wordt opgevangen door de bewoners van een container in de haven van Helsinki. De man weet niets meer over zichzelf; zelfs zijn naam is hij vergeten. De man bouwt hier langzaam weer een bestaan op. Hij gaat ook in een container wonen, verbouwt aardappels, vindt een baantje, wordt verliefd. Het leven in deze rafelrand van de maatschappij bevalt hem zo te zien prima. Onder zijn geheugenverlies lijdt hij helemaal niet.

Kaurismäki baseerde zijn film op een waar gebeurd geval. In 1999 werd een man in een Canadees ziekenhuis wakker nadat hij beroofd en in elkaar geslagen was. Ook deze Mr. Nobody lijdt aan compleet geheugenverlies. Volgens experts spreekt hij met een Engels accent en is hij waarschijnlijk Engels, maar naar Engeland reizen kan hij niet omdat de Canadezen hem geen paspoort willen geven. Ook de Britten willen hem niet helpen omdat niet vaststaat dat hij Brits is. De man zwerft sindsdien op straat in Vancouver en is volgens de laatste berichten gek geworden. Hij kreeg ruzie met zijn advocaten. Zelfs een hongerstaking kon de autoriteiten niet vermurwen.

Kaurismäki laat zijn film veel optimistischer eindigen. Daarom is het op het eerste gezicht moeilijk er een politiek commentaar in te zien. In films met zo'n boodschap zijn de mensen nooit erg gelukkig; juist hun ellende komt voor het voetlicht.

Kaurismäki doet het anders. Hij maakt van zijn rafelrand een utopia. Alleen buiten de maatschappij kun je zonder vaste identiteit, zonder naam, zonder sofi-nummer overleven. Daar groeien aardappels op zand, staat een werkende jukebox bij het oud vuil en verandert een orkestje van het Leger des Heils in een rockband. Daar spreekt de opzichter in bijbelse volzinnen en geeft een bankrover zijn vroegere personeel hun salaris terug.

Aki Kaurismäki lijkt wel toe te geven dat dit een utopia op film is. Misschien trok het verhaal over de Canadese `Mr. Nobody' de Finse regisseur zo aan omdat hij er zijn eenvoud mee kon opschroeven. Achtergrondinformatie is helemaal niet nodig. Wat we zien is genoeg.

The Man Without a Past (Mies Vailla Menneisyytä). Regie: Aki Kaurismäki. Met: Markku Peltola, Kati Outinen, Sakari Kuosmanen, Esko Nikkari. In 13 bioscopen.