Hoog spel

Natuurlijk was het niet verbazend dat de coalitie-Balkenende het de afgelopen dagen niet goed deed in de opiniepeilingen. Het zou groot nieuws geweest zijn wanneer de coalitiemeerderheid na de ingrijpende bezuinigingen die op prinsjesdag officieel werden aangekondigd overeind zou zijn gebleven. Opmerkelijk was wèl dat de aanpassing en sanering van onder meer de zorg en de sociale zekerheid, de keuze voor een andere koers, uit heel verschillende hoeken ook waardering kreeg. Dat er in Nederland na acht jaar Paars en een verwarrend intermezzo dat het leven van Balkenende-I kort hield, echt iets moet gebeuren, dat Nederland op veel terreinen inderdaad `op de schop' moet, dat zoiets onvermijdelijk of zelfs gewenst is, bleek de afgelopen dagen ook uit reacties die reikten van zeg, de econoom A. Heertje, tot Volkskrant-columnist H.J. Schoo, boven wiens stuk zaterdag de veelzeggende kop Keerpunt 03 stond. Zij stonden niet alleen, het tv-programma Buitenhof, waarvan de redactie geen fanclub van Balkenende is, bracht zondag discussies die over de effectiviteit van de gepresenteerde regeringsplannen gingen maar de algemene richting nauwelijks kritiseerden.

Gedemonstreerd tegen de plannen van Balkenende en Co werd er het weekeinde in Amsterdam, waar ook al direct bleek dat de protesten worden gedragen door een heterogene groep, die eigenlijk vooral eensgezind is in haar afkeer van de huidige coalitie. Het werd geen vrolijke gebeurtenis voor de PvdA, wier politiek leider Wouter Bos een debat in een zaaltje prefereerde boven het gezelschap van de demonstranten, wat publicitair de meeste aandacht kreeg. De algemene beschouwingen in de Tweede Kamer waren voor de grootste oppositieclub evenmin een succes geweest. De coalitiepartijen hielden elkaar vast in een saai en technisch debat met de bandbreedte van de medicijnknaak, premier Balkenende brilleerde niet maar gleed ook niet uit, en Bos kon geen grote indruk maken. De PvdA zit met een groot probleem. Moet zij zich aanvoerster laten maken van protesterend Nederland? Of moet zij een serieuze rol zien te spelen, waar mogelijk, in de discussie over noodzakelijke Nederlandse heroriëntaties op gebieden als gezondheidszorg, onderwijs, sociale zekerheid, integratie en zo meer. Bos is bovendien net zo in gevecht met de tijd als de regeringspartijen. Die weten dat zij een rit van vier jaar moeten zien vol te maken om, wanneer er tijdig internationaal economisch herstel komt en hun maatregelen in 2006 tot 2007 effect beginnen te krijgen, er weer echt beter op te komen staan bij de kiezers. Zij moeten in hun coalitie alleen daarom al de rug zo recht mogelijk houden en elkaar geen streken leveren waaruit ergernis en paniek zouden kunnen ontstaan. Bos daarentegen heeft in zijn gevecht met de klok een ander belang, hij moet Balkenende en Co ruim vóór 2007 in moeilijkheden brengen.

Wat kan de coalitie gaan bedreigen? Haar homogeniteit kan eronder gaan lijden wanneer het maatschappelijk protest toeneemt omdat de economische Verelendung verder om zich heen grijpt, zeg omdat er geen verbetering komt in de toestand in andere Europese landen (Duitsland vooral) en de eigen economische maatregelen niet tijdig voldoende `pakken'. Vooral het CDA zou hier intern en in de omgang met de VVD kwetsbaar kunnen raken. De VVD, die na twee teleurstellende verkiezingen haar ideaal om ooit grootste partij te worden vast nog niet heeft begraven, zou haar aantrekkelijkheid en betrouwbaarheid als coalitiepartner voor het CDA kunnen verliezen wanneer de machtsstrijd tussen vice-premier Zalm en fractieleider Van Aartsen in het gedrag van de liberalen straks heviger wordt. Dat proces lijkt al begonnen. Want dat Van Aartsen vorige week zijn fractie, en inmiddels ook de VVD-fractie in de Eerste Kamer, in meerderheid achter zich kreeg aangaande de vraag of er volgend jaar juni naast Europese verkiezingen een raadgevend referendum over de aanstaande Europese grondwet moet worden gehouden was een slag voor het CDA en voor Zalm, die net als het CDA niet voor zo'n referendum voelde (voelt).Dat referendum komt er nu, over negen maanden. Normaal gesproken wordt in Nederland slechts in twee lezingen, dus met tussentijdse verkiezingen, over grondwetswijziging beslist. Nu dat met de Europese grondwet niet kan, is het redelijk om de kiezers via zo'n referendum er hun mening over te laten geven. Maar er is ook een ander verhaal bij te houden. De VVD-fractie wil namelijk ook stevige eisen stellen aan de Nederlandse regering in de onderhandelingen over die Europese grondwet, die volgende maand in EU-verband beginnen en waarvoor de Europese Conventie als basis dient. Wat de VVD onder Bolkestein vaker heeft vertoond de afgelopen jaren, namelijk in het `Hollandse debat' grote eisen stellen aan, zeg, de NAVO-uitbreiding of de toelating van landen tot het eurogebied, om vervolgens in het eind te `duiken' en akkoord te gaan, kan deze keer echter niet goed. Straks, als het referendum gehouden is, kan de uitslag moeilijk worden genegeerd omdat het slechts een raadpleging was. Dus is er nu een figuur ontstaan waarbij de VVD eensdeels een kritische campagne gaat voeren over de onderhandelingsresultaten van de regering inzake de EU-grondwet, wat veel kiezers als anti-Europese campagne zullen zien, en vervolgens de eventuele afwijzing per referendum aangrijpen om de regering terug te sturen naar de onderhandelingstafel. Daar zou men dan alsnog moeten erkennen dat de Europese muis Nederland in feite een Hollandse leeuw is die grote concessies mag verlangen. Nu, zo werkt dat dus niet. Integendeel, dan staat Nederland voor gek. Er is trouwens nog een risico dat voorstanders van een referendum op de koop toe lijken te nemen. Europese verkiezingen zijn vaak mede een middel voor kiezers om hun ontevredenheid uit te spreken over een kabinet en de partijen die dat kabinet steunen. En het is de vraag of de kiezers volgend jaar juni, als zij voor verkiezingen én het referendum over de Europese grondwet het stemlokaal bezoeken, al vriendelijker over Balkenende en Co denken. Kortom: Van Aartsen speelt hoog spel, tot woede van het CDA. Dat althans heeft Bos vorige week met plezier kunnen noteren.