De grimmige machtsstrijd om het melkvee

Leverancier van fokstierensperma CR Delta wordt verdacht van machtsmisbruik. Concurrenten zijn blij dat het bedrijf eindelijk wordt doorgelicht. ,,Dit is het topje van de ijsberg.''

Een man in blauwe overall komt in looppas de dekstal binnen. Aan een touw voert hij Adiego mee, een imposante zwartbonte stier. Het dier gaat op een van de twee kunstkoeien af en werkt zich er snel op. Na een paar seconden moet Adiego er weer af. De man trekt aan het touw dat is vastgebonden aan de ijzeren ring door Adiego's neus. Hij moet nog even wachten, zegt directeur Kees Hartmans van Koepon Holding, een bedrijf dat stierensperma verkoopt en zijn hoofdkantoor in Garnwerd heeft, vlak boven Groningen. In Kleine Huisjes, twintig kilometer verderop, houdt het bedrijf zestig topstieren waarvan drie keer per week zaad wordt getrokken, zoals dat in vakkringen heet. ,,Ook een fokstier heeft voorspel nodig'', zegt Hartmans. ,,Dat levert beter sperma op.'' Het duurt nog een kwartier voordat Adiego zijn zaad in een verwarmde, met glijmiddel ingesmeerde kunststof koker mag schieten. Eén ejaculatie levert voldoende zaad op om honderden melkkoeien te insemineren en te bevruchten, en een nieuwe generatie koeien voort te brengen. Het zaad van topstieren zoals Adiego brengt jaarlijks miljoenen euro's op. Maar hoe lang nog?

De verkoop van stierensperma in Nederland wordt lastiger, omdat de rundveestapel krimpt. Koeien leveren gemiddeld steeds meer melk, en daarom zijn er steeds minder dieren nodig om het Nederlandse melkquotum vol te krijgen. De markt voor sperma heeft nu nog een waarde van circa 30 miljoen euro, maar volgens Hartmans zal dat minder worden. ,,Het spel wordt harder.''

Drie weken geleden maakte de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) bekend dat de grootste speler in deze markt, CR Delta, verdacht wordt van machtsmisbruik. Volgens de NMa heeft het Arnhemse bedrijf aan rundveehouders drie soorten kortingen aangeboden, en zou daarmee de concurrentie ,,op onrechtmatige wijze'' buitenspel zetten. CR Delta heeft toegegeven dat het kortingen aanbiedt, maar doet dat volgens een woordvoerder ,,om de klant van dienst te zijn''. Het bedrijf ziet er geen kwaad in. Anderen reageren opgelucht dat het bedrijf eindelijk wordt doorgelicht. Er blijkt veel meer te spelen dan alleen die kortingen.

,,Die kortingen zijn nog maar het topje van de ijsberg'', aldus directeur Bas Engelen van K.I. Samen, een bedrijf uit Grashoek dat ook stierensperma verkoopt. ,,Delta heeft de Nederlandse melkveehouders in een ijzeren greep'', zegt voorzitter Dirk Endendijk van het Fries Hollands Rundvee Stamboek in Leeuwarden. Volgens hem bezit CR Delta alle informatie van elke veehouder, elke koe, elke stier, iedere inseminatie, elk kalf. Endendijk: ,,Je hebt als veehouder de keus, je doet met CR Delta mee of je bent niet meer''.

Het Fries Hollands Rundvee Stamboek heeft vier jaar geleden bij de NMa een klacht ingediend tegen CR Delta. Niet over kortingen, maar over de databank die in 1998 in handen kwam van het Arnhemse bedrijf. In dat jaar ontstond CR Delta door de fusie van een aantal coöperaties met het Nederlands Rundvee Syndicaat. Dit Syndicaat beheert de databank waarin allerlei gegevens worden ingevoerd van veehouders, stieren, koeien, inseminaties. De gegevens zijn nodig om een koe in een zogeheten stamboek te registreren. Bij de verkoop van een koe is een stamboekcertificaat onmisbaar omdat het de waarde van het dier (hoe veel melk geeft het, hoe zijn de uiers, is het vatbaar voor ziekten, enz.) vertegenwoordigt. Veruit het belangrijkste stamboek in Nederland is dat van het Nederlands Rundvee Syndicaat, dat wordt beheerd door CR Delta. Daarnaast is er ook het Fries Hollands Rundvee Stamboek.

Voor de registratie van zijn koeien heeft het Fries Stamboek regelmatig gegevens nodig uit de databank van CR Delta. Daar vraagt het bedrijf geld voor. En daar maakte het Fries Stamboek bezwaar tegen bij de NMa. Maar de NMa heeft de klacht begin dit jaar afgewezen. De woordvoerder van CR Delta vindt het niet meer dan logisch. ,,Het onderhoud van de databank kost geld. Dan hoeven wij die gegevens toch niet gratis te verstrekken?'' Voorzitter Endendijk van het Fries Stamboek zegt dat zijn vereniging in hoger beroep is gegaan. ,,Per aanvraag moeten we 7,50 euro betalen'', zegt hij. Bovendien wil CR Delta de gegevens alleen op papier aanleveren, en niet elektronisch. ,,Het kost ons daarom handenvol werk om alles in ons eigen stamboek in te voeren. Zo proberen ze ons uit de markt te drukken'', zegt Endendijk. De woordvoerder van CR Delta geeft aan dat het tarief sterk afhangt van wat er wordt aangevraagd. Volgens hem is er geen sprake van één enkel tarief van 7,50 euro. ,,Sommige aanvragen zijn gratis.'' Volgens hem proberen de concurrenten zijn bedrijf voortdurend in een negatief daglicht te stellen.

Ook Hartmans vindt het ,,een onmogelijke situatie'' dat CR Delta de databank beheert. Hij kent geen ander land met een vergelijkbare situatie. In Amerika, Canada en Duitsland is die databank in onafhankelijke handen. Bovendien is die in Nederland in de jaren negentig opgezet met tientallen miljoenen guldens aan overheidsgeld.

Er zijn meer klachten. Over de zogeheten fokwaardeschatting bijvoorbeeld. Van elke koe in Nederland wordt op basis van een reeks uiterlijke kenmerken (hoe sterk zijn de poten, hoe zien de uiers eruit, hoe gezond is het dier) de fokwaarde geschat. Ook die is van belang voor de verkoopwaarde. Volgens Hartmans verwerkt CR Delta de gegevens alleen in de databank als eigen inspecteurs ze aanleveren. ,,Terwijl andere inspecteurs ook officieel zijn erkend door het Productschap voor vee, vlees en eieren'', zegt Hartmans. De woordvoerder van CR Delta doet de klacht af als flauwekul. ,,In de databank komen alle gegevens, ook die van inspecteurs van andere bedrijven. Maar voor ons eigen stamboek hanteren we de regel dat de gegevens verzameld moeten zijn door onze eigen inspecteurs.'' Hij ergert zich eraan dat de concurrenten ,,met modder blijven gooien'' over iets dat de NMa al lang heeft afgedaan. ,,De NMa heeft diverse klachten onderzocht, onder andere over de databank. Het bleek allemaal ongegrond.''

De NMa richt zich nu op de kortingen die CR Delta heeft aangeboden. Zo krijgen boeren een korting van 10 procent op stierensperma van CR Delta als ze meedoen aan een testprogramma om nieuwe topstieren te selecteren. Ook krijgen ze een korting van 1 à 2 procent als ze extra veel sperma bestellen. Volgens de NMa misbruikt CR Delta zijn marktpositie. Hartmans vindt het ,,een begin''. Nu bezit CR Delta nog 80 procent van de markt voor stierensperma. Het bedrijf verkoopt via dochteronderneming Holland Genetics jaarlijks 2,2 miljoen rietjes sperma, met een gemiddelde prijs van circa 11 euro per rietje.

Maar de marktmacht gaat verder, zegt Hartmans. Koepon Holding is een paar jaar geleden begonnen met een nieuwe dienst, het uitvoeren van inseminaties. Die markt is in Nederland 14 miljoen euro groot. Eenderde van alle melkveehouders doet de inseminaties zelf, de rest laat het doen. Door CR Delta bijvoorbeeld, of door Tellus, een dochter van Koepon Holding. Volgens Hartmans biedt CR Delta de inseminaties nu aan onder kostprijs. Het bedrijf zou dat vervolgens goedmaken via de grootschalige verkoop van sperma. Koepon Holding moet daardoor ook onder kostprijs werken, maar kan dat niet goedmaken via de verkoop van sperma omdat het een marktaandeel van slechts 10 procent heeft. De woordvoerder van CR Delta noemt het ,,absolute nonsens''. ,,Ik weet dat er een concurrent is die de inseminaties gratis doet, en wij zijn het niet.''

Omdat de Nederlandse markt krimpt, zoekt CR Delta uitbreiding in het buitenland. Vorig jaar fuseerde het met de Vlaamse Rundveeteelt Vereniging. En vorige week nam het bedrijf het Nieuw-Zeelandse Ambreed over. Ambreed heeft in Nieuw Zeeland een marktaandeel van ruim 20 procent. ,,Nieuw Zeeland is een groeimarkt'', zegt de woordvoerder. ,,We kunnen de Nieuw-Zeelandse koeien nu insemineren met het zaad van onze Nederlandse topstieren.''