Het Beeld

Beelden liegen alsof het gedrukt staat. Kinderen hebben het vak mediavorming helemaal niet nodig om daar achter te komen. Ze weten dat je de reclame niet moet geloven, en dat het journaal soms maar het halve verhaal vertelt. En toch laten we ons denken, voelen en handelen door beelden beïnvloeden.

Hoe zijn we bijvoorbeeld tot de conclusie gekomen dat in de oorlog in voormalig Joegoslavië de Serviërs de schurken waren? In de constant hoge kwaliteit biedende VPRO-rubriek Tegenlicht spreekt filmmaker Jos de Putter, samensteller van twee delen Kanttekeningen bij het proces tegen Miloševic, onder meer met voormalige medewerkers van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Die bevestigen het vermoeden dat de publieke opinie het Joegoslavische conflict te ingewikkeld vond om het zonder good guys en bad guys te kunnen stellen.

Één enkele televisiereportage, van het Britse ITN, was cruciaal. In Trnopolje zag de wereld Bosniërs, onder wie een halfnaakte, uitgemergelde man, achter prikkeldraad. De conclusie: dit was een Servisch concentratiekamp.

De Duitse journalist Thomas Deichmann begon te twijfelen toen zijn vrouw opmerkte dat het prikkeldraad aan de binnenkant van de paal bevestigd was. Hij vroeg het ruwe beeldmateriaal op en zag dat Trnopolje een vluchtelingenkamp was, waar mensen niet gevangen zaten. En ook dat de cameraman het hekwerk in de gaten krijgt en ,,the thin man on the left'' vraagt naar voren te komen.

Maar waarom leende een onafhankelijke televisiemaatschappij zich voor deze propaganda? En waarom werden de Serviërs de westerse zondebok, en niet de islamitische Bosniërs?

De commercial waarin een NS-lokettiste zo in haar zak drop verdiept is dat door haar toedoen twee Spaanse rugzaktoeristen de trein naar Madrid missen, is fictief. Maar de anekdote (veel Nederlandse commercials vertellen verhaaltjes, met een heuse frappe) sluit aan bij bestaande opvattingen over de spoorwegen.

Nu de blaadjes weer bijna van de bomen vallen en tot aanzienlijke vertragingen zullen leiden, is NS een publiciteitsoffensief begonnen. Tot vreugde van de landelijke dagbladen plaatsen ze paginagrote advertenties, waarin de herfstellende niet helemaal overtuigend toegelicht wordt. En Endemol vervaardigde voor SBS6, met geld van NS, de docusoap In het spoor van..., die ons alledaagse NS-tragedies laat meebeleven door de ogen van een conducteur en iemand die het publiek moet voorlichten bij vertragingen. De docusoap wil ons doen geloven dat er bij een uitgevallen trein in Driebergen onmiddellijk een busje met voorlichters uit Utrecht vertrekt. En dat een conducteur zich tot het uiterste inspant om zwartrijders in de kraag te pakken.

De waarheid ligt halverwege dropreclame en NS-propaganda. In het NPS-programma Gewest vertelt een lokettiste dat er op Rotterdam CS nog maar twee van de zestien loketten openblijven. Zij moet nu à contrecoeur service verlenen op het perron: ,,Ja, op het bord staat Dordrecht, maar hij gaat naar Roosendaal, hoor!''