Bos laat demonstratie links liggen...

Jan Marijnissen van de SP was er, maar waar was de leider van 's lands grootste oppositiepartij toen zaterdag op de Dam in Amsterdam 25.000 demonstranten stonden tegen het kabinet Balkenende?

Het antwoord: tweehonderd meter verder, in het partycentrum Park Plaza. PvdA-leider Wouter Bos was daar op het Politiek Forum, een gezelschap van enkele tientallen partijleden die zich vrijblijvend over de koers buigen.

Het leek een wat verrassende keuze, zo kort na Bos' eerste algemene politieke beschouwingen in de Tweede Kamer, waar het vorige week, zo bekende hij het Forum, lastig was gebleken ,,een deuk in een pakje boter'' te slaan bij een hechte regeringscoalitie. Bos heeft immers al vaker aangekondigd niet meer naar zaaltjes te willen met alleen partijgenoten. Bovendien stond hij niet zonder reden de laatste weken wél op de zeepkist op straat. Hij gelooft namelijk, zo legde hij het Forum uit, dat de regeringscoalitie pas in de problemen kan raken als het in de samenleving onrustig wordt. ,,Het is heel moeilijk er vanuit de oppositie in de Kamer een bres in te slaan.''

Om die reden, vertelde Bos in de coulissen, is ook ,,de indruk wel juist'' dat hij in de Kamer vorige week eigenlijk meer tegen `de mensen' stond te praten dan tegen `Den Haag'. En het was trouwens ook wel logisch dat hij in de Kamer niet met een ,,fundamenteel verhaal'' was gekomen om de toekomstvisie te beantwoorden waarop Balkenende en de regeringspartijen zich lieten voorstaan. ,,Verhagen en Dittrich zouden me ook hebben uitgelachen. Mooie woorden, zouden ze zeggen, maar wat is uw alternatief?'' Is dat erg? ,,Je moest eens weten wat voor beeld dat geeft.''

Woensdagavond hoorde Bos dat hij zaterdag niet tegen de mensen op de Dam kon praten, omdat het Forum met hem wilde spreken over het oppositievoeren en over het spreidingsbeleid van kansarme allochtonen. Onderwerpen waar de partijleider, die immers ook leiding moet geven aan het interne debat, naar de mening van partijvoorzitter Ruud Koole ,,gewoon bij moest zijn''. Bos zelf wilde ook, zegt hij.

Tegen tweeën sluipt Bos toch even weg van het binnendebat - naar Koole in het voorportaal. Want het is Koole die net, in het kader van de werkverdeling, namens de partij de 25.000 demonstranten heeft toegesproken. ,,Met mijn demonstratiestem'', vertelt de voorzitter (overigens de enige kandidaat voor zijn eigen opvolging) als hij nog eens zijn goede nieuws voor Bos herhaalt: ,,Ik kreeg haast nog meer bijval dan Jan Marijnissen!''

...voor intern PvdA-debat....

Binnen had Bos intussen aangekondigd dat de ,,tijd van zelfkastijding'' voor de PvdA voorbij is. De deemoed die de partij na de verloren verkiezingen van 15 mei 2002 onder Bos tot sleutel tot de verkiezingszege van januari 2003 had gemaakt, kan weer plaatsmaken voor ,,trots en zelfvertrouwen'', meldde Bos in Park Plaza, voordat hij met een samenvatting van zijn inbreng in de Kamer dit keer applaus oogstte.

Daarna kwamen de opmerkingen. Een oudere heer uit Friesland raadde Bos aan de uitdrukking ,,geen deuk in een pakje boter'' niet meer te gebruiken. ,,Dan geef je je eigen machteloosheid aan.'' De Jonge Socialisten hielden vol dat het toch ,,zwak'' was om ,,niet een tegenbegroting te komen''. Een ander wilde weten of Bos de toekomst niet wat ,,breder kan bekijken'' dan hij in de Kamer had gedaan - hoe moest dat bijvoorbeeld met de verzorgingsstaat? De partijleider antwoordde met een zucht en een glimlach: dat kon hij niet ,,in dertig seconden'' vertellen.

...dat niet op stoom komt

Is er dan toch geen debat in de PvdA? Niet op het Politiek Forum, had Bos tevoren al aangekondigd: de partijdiscussie ,,vind je hier niet''. Maar dat uit een Politiek Forum wel degelijk iets kan groeien, leert een flash back. Vier maanden gebruikte Bos het Forum om ten strijde te trekken tegen het ,,klassieke sociaal-democratische gelijkheidsideaal''. Volgens Bos was dat teveel de kant opgegaan van ,,gelijkheid van uitkomsten'' in plaats van ,,gelijkheid van kansen.'' Pikant is het alternatief dat Bos bij die gelegenheid voorstelde: hij wil nivellering inruilen voor ,,meer participatie''.

Als de PvdA-leider dat `fundamentele verhaal' vorige week in de Kamer had gehouden, was hij wellicht per ongeluk niet voor oppositie aangezien, maar voor deel van de coalitie – gezien de gelijkenis met Balkenendes 'meedoen' en Van Aartsens 'participatiestaat'. Maar binnen de PvdA had Bos' ,,ongelukkige bijdrage'' (aldus oud-PvdA-fractieleider Ed Van Thijn desgevraagd zaterdag) allang alarmbellen doen gaan. Partijvoorzitter Koole corrigeerde Bos vorige maand in het Parool: het was de PvdA altijd al om gelijke kansen gegaan. Ook bij de nieuwkomers in de eigen fractie, doorgaans enthousiaste aanhangers van Bos' vernieuwingsdrang, heerst op dit punt reserve over Bos. Diederik Samsom bijvoorbeeld gelooft naar eigen zeggen ,,eerlijk gezegd nog altijd in 'vrijheid door gelijkheid'' - precies zoals GroenLinkser Halsema het deze week in de Kamer zei.

De ,,juiste toon'' in de reacties werd volgens Bos echter vooral getroffen door directeur Paul Kalma van het wetenschappelijk instituut van de PvdA, de Wiardi Beckmanstichting. Kalma keert zich in het recente nummer van het blad Socialisme en Democratie tegen gelijkheidsopvattingen van diezelfde Bos. Maar niet zomaar – Kalma kwam met een pleidooi voor modernisering van het gelijkheidsideaal: het moet in economisch opzicht niet al te dogmatisch zijn, ingesteld op de mondige burger en bovendien ,,de verantwoordelijkheid van de burgers zelf'' benadrukken.

Misschien is Paul Kalma vrijdag ook over de tong gegaan toen Bos en Koole in de tuin van de voorzitter een ingrijpend besluit namen: als partijleiding gaan zij zélf meedoen aan het opstellen van een nieuw beginselprogramma van de PvdA. Over modernisering van het beginselprogramma, dat voor het laatst gewijzigd is in 1977, is de partij alweer jaren in discussie. De jongste poging van de commissie-Witteveen strandde op het partijcongres in 2001. Bos heeft nog steeds zijn oude bezwaren tegen een beginselprogramma (,,het mag geen bijbel worden''), maar aan het slagen van twee A4-tjes wil hij wel meewerken. Inmiddels zijn Bos en Koole op zoek naar vijf ,,moderne ideologen'' (aldus Bos) om de nieuwe beginselen te formuleren. Zoals? ,,Nou, we gaan niet Ed van Thijn van stal halen.''

De Tweede Kamer spreekt deze week onder meer over de eenmalige regeling voor asielzoekers, over de noodwet financieel verkeer en over de wet arbeid vreemdelingen.