Sterker dan kakkerlakken

In Groningen hield schrijver Tom Lanoye gisteravond de Van der Leeuw-lezing. Centraal in zijn betoog stond de veronderstelling dat beelden sterker dan woorden zijn. ,,Uit jullie beeldenstorm zijn ongelooflijk veel goede dingen voortgekomen. Echt waar.''

Tom Lanoye, dat is niet alleen een succesvolle Vlaamse schrijver maar ook een sterk imago: een felle man met een designbril op. Dat hij daarbij een felgekleurd hemd droeg toen hij gistermiddag de eenentwintigste Van der Leeuw-lezing hield, was niet zonder betekenis. In zijn lezing Beschadigde beelden, uitgesproken in een volle Martinikerk in Groningen, ging het namelijk behalve over beeldcultuur ook over veelkleurigheid en kleurloosheid, en over religie en rationalisme.

Lanoye's beginpunt was, voor een schrijver wiens ambities en zelfvertrouwen niet gering zijn, opmerkelijk deemoedig: ernstige twijfel aan de kracht van woorden, ook zijn eigen woorden.

Beelden van de val van de muur, en recenter van de instortende Twin Towers, hebben die twijfel bij Lanoye gezaaid. De vernietiging van de twee torens, ,,emblemen van een religie die hun belagers niet beviel, de westers-kapitalistische religie'', werd volgens Lanoye een `hoogtepunt van de beeldcultuur'. Met hun verdwijning wonnen deze iconen juist aan kracht, ze vormden een `wapen in handen van beide partijen'. ,,Beelden zijn sterker en onuitroeibaarder dan kakkerlakken.''

Van het omgetrokken standbeeld van Saddam Hussein, ,,het beeld van een overwinning, niet de overwinning zelf'', en het onthoofde beeld van Pim Fortuyn, sprong Lanoye over naar `onze esthetica'. Die esthetica, gedefinieerd als `tijdloze eenvoud, rustig decorum, onopgesmukte klasse', zou volgens Lanoye berusten op een `verminkte beeldenschat'.

Sculpturen waren in de oudheid en de middeleeuwen vaak bont beschilderd, en niet zo verbleekt of zelfs witgekalkt als wij ze kennen: ,,die kleurcultuur van toen is verdwenen en wij zijn blijven zitten met de ooit minderwaardige dragers marmer, brons en luxehout. Het ascetisch calvinisme, product van de beeldenstorm, heeft gewonnen. Er ging zo wel veel fraais verloren, maar dankzij het calvinisme, bijbelstudie en boekdrukkunst, de overwinning van het woord op het beeld, kon ook de Verlichting ontstaan.''

Lanoye voegde daar even later aan toe: ,,Ik ben een enorme fan van jullie beeldenstorm. Daar zijn ongelooflijk veel goede dingen uit voortgekomen. Echt waar.''

Wat was nu Lanoye's boodschap? Iconoclasme hoort bij iedere cultuur, bij de onze maar ook bij de islamitische cultuur. Het was daarom wellicht gemakzuchtig om de daad van de taliban als louter barbarij te veroordelen, toen zij in Afghanistan twee buddhabeelden tot ontploffing brachten. En bovendien: beelden zijn, of je ze nu vernietigt of niet, sterker dan woorden. Of hij nu de overwinning van het beeld op het woord moest betreuren wist Lanoye niet: ,,Natuurverschijnselen betreur je ook niet. Wat niet wegneemt dat ikzelf het schrijven nooit zal laten. Iemand moet het doen. Ook de mindere en onnutte bezigheden van de mensheid hebben hun charme.''