Redelijkheid en kalmte zijn zoek in Slowakije

De Slowaakse premier Mikuláš Dzurinda was altijd een toonbeeld van fatsoen en redelijkheid. Maar nu lijkt hij `gek en geobsedeerd'.

Voor een staatsvijand oogt hij ongevaarlijk. Hij had niet misstaan in een jeugdsoos: gympen, spijkerbroek, slobbershirt, ongeschoren, ongekamd. Maar Martin Šimecka is hoofdredacteur van SME, de meest gezaghebbende krant van Slowakije. Zijn misdaad? Kritiek leveren.

Het woord `staatsvijand' leek uit het Slowaakse vocabulaire verdwenen: na de verkiezingsnederlaag van de autoritaire Vladimir Meciar, in 1998, keerden kalmte en redelijkheid terug in Bratislava. Maar zij zijn nu weer even zoek. ,,Meciar is uitgespeeld, maar zijn geest waart rond'', zegt Šimecka.

De geest is uit de fles gelaten door Mikuláš Dzurinda, de man die Meciar nota bene diens nederlaag bezorgde, premier werd, de rechtsstaat herstelde en een goede kans maakt Slowakije de Europese Unie en de NAVO binnen te loodsen. Dzurinda, toonbeeld van ratio en fatsoen, werd vorig jaar herkozen. Maar nu heeft hij verrassend veel weg van een querulant. ,,Dzurinda lijkt gek en geobsedeerd'', zegt Šimecka. ,,Hij doet lelijke dingen'', zegt politiek analist Grigorij Meseznikov. ,,Zijn zelfinterpretatie is veranderd'', meent filosoof František Novosád.

Directe aanleiding voor Dzurinda's metamorfose was een artikel, twee maanden geleden, in Jane's Intelligence Digest. Volgens het Britse vakblad werkt de Slowaakse geheime dienst met oude handlangers van Moskou, Slowaken die door hun verleden chantabel zouden zijn. En dat kan, met het oog op Slowakije's toetreding tot de NAVO, gevaarlijk zijn. Dzurinda reageerde verontwaardigd. Jane's heeft het afgelopen jaar een hele reeks artikelen gepubliceerd over de Slowaakse geheime dienst. De premier zei publiekelijk dat een skupinka, een `groepje', bezig was Slowakije zwart te maken. De artikelen waren het werk van deze staatsvijanden. Dzurinda wist naar eigen zeggen om wie het ging, maar wilde geen namen noemen.

Al snel volgden geruchten, mede gevoed door de oppositie: twee journalisten, onder wie Šimecka, een drietal zakenmensen en enkele topambtenaren werden genoemd als leden van het `groepje'. Maar niet door de premier. Die zweeg.

Vorige maand lichtte Dzurinda een tip van de sluier op. Hij keerde zich opeens tegen Ján Mojziš, een topambtenaar die als `staatsvijand' in de media was genoemd. Mojziš is de baas van het nationale `verificatiebureau', de instantie die antecedenten van functionarissen natrekt. Dzurinda zei dat hij Mojziš niet langer kon vertrouwen. Had Mojziš soms met Jane's staan kletsen? Dzurinda weigerde uitleg. Mojziš moest gewoon weg.

Maar Mojziš zit nog. Dzurinda legde diens ontslag vorige week voor aan de ministerraad, maar kreeg niet de benodigde meerderheid van de stemmen. Zelfs de minister van Defensie, Ivan Šimko, een oude vriend van Dzurinda, was van mening dat de premier de vermeende onbetrouwbaarheid van Mojziš niet kon aantonen. Dzurinda reageerde onmiddellijk door óók het ontslag van Šimko te eisen.

Kan een Brits vakblad de regering van Slowakije aan het wankelen brengen? Nee, zegt Šimecka. ,,De oorzaak ligt dieper.'' De huidige politieke rusteloosheid is volgens hem teweeggebracht door de Slowaakse justitie en door instanties als het `verificatiebureau'. Pas sinds kort worden misstanden uit het verleden, begaan tijdens het communisme en later onder Meciar, serieus onderzocht. Dit heeft al geleid tot de arrestatie van enkele grote ondernemers, die betrokken waren bij louche transacties.

,,Iemand als Mojziš is bezig de banden met het verleden door te snijden'', zegt Šimecka. ,,Honderden mensen zijn door hem uit op straat gezet wegens hun vroegere activiteiten. Dat heeft kwaad bloed gezet bij een grote groep, onder wie mensen dichtbij Dzurinda. Het is een gevecht tussen de oude en de nieuwe garde. De premier heeft nu, naar mijn mening, een kamp gekozen.''

Dzurinda staat sinds deze week ook weer op goede voet met Pavol Rusko, leider van de liberale partij ANO, een van de drie coalitiepartners van Dzurinda's sociaal-democratische SDKU. Rusko, een voormalige zakenman tegen wie ook justitiële onderzoeken lopen, is de onruststoker van de coalitie: grillig en eigenzinnig. Maar in de kwestie-Mojziš heeft hij zich ondubbelzinnig achter de premier geschaard. Dzurinda heeft Rusko deze week gepromoveerd tot minister van Economische Zaken.

De linkse politieke filosoof Novosád denkt dat het tumult ook samenhangt met Slowakije's naderende toetreding tot de EU. ,,Bedrijven weten dat ze nog zeven maanden de tijd hebben om hun slag te slaan buiten het toeziend oog van Brussel om. Iedereen buitelt nu over elkaar heen en dat zorgt voor onrust. Alles gebeurt overigens binnen de grenzen van de legaliteit. Wat dat betreft is het Meciar-tijdperk echt voorbij.''

Volgens politiek analist Meseznikov heeft Dzurinda zich op een onhandige manier in de nesten gewerkt. ,,Hij is over het `groepje' begonnen en toen is alle ellende begonnen. Het was een moment van emotioneel falen. Hij heeft zich daarna in bochten moeten wringen om die uitspraak te rechtvaardigen. Dzurinda zal nooit toegeven dat hij een blunder heeft begaan, maar hij moet er op z'n minst voor zorgen dat het hierbij blijft.''

Dat is ook de wens van de Europese delegatie in Bratislava, die op dit moment werkt aan een voortgangsrapportage over Slowakije, die in november zal worden gepresenteerd. Ook de NAVO heeft de omslag van Dzurinda met verbazing gevolgd, omdat Šimko en Mojziš sleutelfiguren waren voor Slowakije's toetreding tot het bondgenootschap. Secretaris-generaal George Robertson heeft Dzurinda om uitleg gevraagd.

,,Ik weet zeker dat Dzurinda zich de kritiek vroeg of laat zal aantrekken'', zegt Meseznikov. ,,Als de democratie echt wordt bedreigd, zal de samenleving weer in opstand komen, net als onder Meˇ­ciar.'' Volgens een buitenlandse diplomaat zal het niet zover komen: ,,De ruzie in de coalitie lijkt heel erg, maar er is geen onenigheid over fundamentele sociaal-economische zaken. Slowakije's transformatie is niet meer te stoppen.''