Meer rechten, maar met een prijskaartje

De Europese grondwet geeft burgers veel meer ruimte om in Brussel hun recht te gaan halen, zegt advocaat-generaal Ad Geelhoed bij het Europese Hof van Justitie.

Wat schiet ik nu op met de Europese grondwet, vraagt de Nederlander zich af. Zeker nu hij volgend jaar in een referendum over de grondwet mag stemmen.

Meer dan hij denkt. ,,Op het eerste gezicht lijkt de impact gering, maar de Nederlander, de Brit of de Duitser krijgt onmiskenbaar meer ruimte'', zegt Ad Geelhoed, oud-topambtenaar in Den Haag en sinds enkele jaren werkzaam als advocaat-generaal bij het Europese Hof van Justitie in Luxemburg.

Zo kan de Nederlander `hete kwesties' voortaan direct op het bord leggen van de bestuurders in Brussel. De invoering van een volksinitiatief maakt het mogelijk dat burgers de Europese Commissie vragen een wetsvoorstel in te dienen. Het gaat om ten minste één miljoen burgers uit een aanzienlijk aantal lidstaten. Dat lijkt veel, maar de Europese Unie telt nu 377 miljoen inwoners en volgend jaar na de uitbreiding zo'n 450 miljoen.

Greenpeace en tal van andere actiegroepen wrijven zich in de handen over deze nieuwe mogelijkheid om Europese burgers te mobiliseren. Een petitie aan het Europees Parlement tegen dierproeven voor cosmetica leverde in een mum van tijd 2,5 miljoen handtekeningen op.

Zeker zo belangrijk zijn de burgerschaps- en sociale rechten die de Ier, de Griek of de Nederlander met de grondwet krijgen. ,,De Europeaan heeft niet alleen de klassieke burgerschapsrechten zoals stemrecht voor het Europees Parlement of deelname aan lokale of regionale verkiezingen'', zegt Geelhoed. Hij kan zich bij het Europese Hof beroepen op een uitgebreide catalogus van grondrechten.

En aangezien uitspraken van het Hof voor Europa bindend zijn, zal het Europees gerechtshof in toenemende mate de spil worden waar Europa voor de burger om draait.

In de grondwet wordt het Handvest van de grondrechten van de EU. De lijst van basisrechten is lang en vormt de kern van het Europese humanistische en sociale model. Het recht op leven (niemand kan tot de doodstraf worden veroordeeld), het verbod van onmenselijke behandelingen en de bescherming van persoonsgegevens mogen bekend zijn. Het Handvest kent ook een aantal rechten die volgens Geelhoed verregaande gevolgen kunnen hebben.

,,Sociale rechten bijvoorbeeld zoals het recht op kostenloze arbeidsbemiddeling. Ook stelt het Handvest dat burgers behoorlijk moeten wonen. En wat te denken van het grondrecht op onderwijs, dat ook in de Nederlandse grondwet staat'', zegt Geelhoed. Maar geldt kostenloos onderwijs tot het 18de of het 27ste jaar? Ook rept het Handvest van gelijkheid van mannen en vrouwen op alle terreinen – inclusief werkgelegenheid, beroep en beloning. Werknemers in Europa kunnen beroep doen op bescherming tegen onredelijk ontslag, ze krijgen het recht te staken. De Unie erkent eveneens toegang tot socialezekerheidsvoorzieningen, het recht op sociale bijstand en hulp bij huisvesting om sociale uitsluiting te bestrijden.

Zulke sociale rechten zijn in het Rijnlandse noorden (Nederland, Duitsland, Frankrijk) gewoon, maar dat geldt minder voor het zuiden en de nieuwkomers uit Oost-Europa. Met de Europese grondwet in de hand kan de burger voor de nationale rechter een beroep doen op deze rechten, en uiteindelijk bij het Hof in Luxemburg belanden. Een uitspraak daarvan is bindend voor alle lidstaten.

Soms met verregaande gevolgen. De Duitse arts die bij het Europese Hof aan de bel trok over de wekelijkse werk- en rusttijden heeft de hele Europese gezondheidszorg in rep en roer gebracht. Het Hof besliste onlangs dat voortaan ook standby-diensten als normale werktijden moeten worden beschouwd. Er zouden daardoor naar schatting minstens 35.000 extra artsen nodig zijn. Prijskaartje: 3 miljard euro.

Ook uit de sociale rechten in de grondwet kunnen aanspraken voortvloeien die voor sommige landen in de papieren lopen. ,,De aanspraken zouden wel eens kostbaar kunnen zijn'', zegt Geelhoed. Landen met een royale sociale zekerheid, zoals Nederland en Zweden, hebben daarom moeite met de opname van het Handvest in de grondwet. Net als het Verenigd Koninkrijk dat vreest voor financiële aanspraken die uit sociale rechten voortvloeien.

De toenemende Europese eenwording plaatst het Hof voor een puzzel. ,,De integratie schept in toenemende mate een Europese consument van het Europees recht'', zegt Geelhoed. Een mondige consument. ,,Dat heeft verregaande juridische consequenties waar het Hof regelmatig tegenaan loopt.'' Dat komt doordat het integratieproces volgens Geelhoed al vroeg werd verbonden met de toekenning van een groot aantal rechten aan Europese burgers. Bij voorbeeld het recht op vrij verkeer van werknemers. Daardoor mag een Belg in Nederland komen werken. Hij heeft recht op socialezekerheidsvoorzieningen. Hij mag niet gediscrimineerd worden. Hij mag vrouw en kinderen meenemen en kinderen mogen studeren met een Nederlandse studiebeurs.

,,Maar wat te denken van een Chinese vrouw Chen, die van de Britse immigratiedienst géén verblijfsvergunning krijgt, maar nu bij het Hof een beroep doet op het Ierse burgerschapsrecht van haar dochter''. De vrouw was zwanger vanuit China naar Engeland gekomen. Kort voor de bevalling reisde ze naar Belfast in Ierland. De Ierse wet zegt dat ieder die daar geboren wordt Iers staatsburger is. Mevrouw Chen trok met baby Chen weer naar Engeland en vestigde zich als inkoper van goederen en diensten. Ik heb een Iers staatsburger als kind, dat tevens Europees burger is en wij mogen ons dus overal in de EU vrij bewegen, meent mevrouw Chen die vecht tegen uitwijzing.

Het Europees Hof studeert nog op de zaak, maar vaststaat dat de gevolgen van de uitspraak verstrekkend zullen zijn. ,,Dat is de puzzel waar de integratie ons voor stelt. Het volledig vrije verkeer van personen botst dan met het nationale immigratierecht.''

De deur kan worden opengezet voor ongewenste immigranten, die via een omweg de EU binnenkomen. Als deze gaten in de wet niet worden gedicht, kan een land daarmee zijn eigen nationale beleid ondergraven. Met een vrij personenverkeer binnen de Unie is tot een geharmoniseerde immigratiepolitiek haast onontkoombaar.

De Europese integratie zal derhalve op bepaalde gebieden tot eenvormiger wetgeving leiden. Een uitzettingsbevel dat voor de héle EU geldt is volgens Geelhoed in de toekomst onontkoombaar. Net als de introductie van een Europees visum. ,,De Europese grondwet heeft een eigen dynamiek. Ze schept aanspraken en rechten voor burgers met formidabele consequenties.'' Het kan stimulerend zijn, zegt Geelhoed. Wel kan het betekenen dat bepaalde waardevolle elementen in het Nederlandse model niet langer houdbaar zijn.