Kamp Artek moet weer een kinderdroom worden

Pionierskamp Artek was de droom van duizenden sovjetkinderen. Maar de rijkeluiskinderen van nu mopperen over de tucht en missen hun Gameboy.

In de avondschemering lijkt Lenin van achteren als een aangeschoten matroos tegen de betonnen pilaar te leunen. Dat is gezichtsbedrog: van voren staart hij als altijd kaarsrecht met granieten blik in de branding. Het marmer is van zijn monument gehakt, aan zijn voeten ligt een krans glasscherven en achter zijn rug rukken de witte villa's van `nieuwe Oekraïeners' op. ,,Of liever: weduwes van nieuwe Oekraïeners, want dat volk schiet elkaar voor het minste dood'', schimpt leidster Tatjana van kinderkamp Artek. ,,Wij hebben die grond verkocht. Het valt niet mee om meer dan 2.000 man personeel in dienst te houden.''

Tatjana was er in de zomer van 1985 bij toen partijleider Gorbatsjov het 60-jarig jubileum van Artek op de Krim kwam vieren. Beneden op het strand was het in de nazomer van 1925 begonnen: 80 pioniertjes die de oogst hielpen binnenhalen mochten in zes legertenten bijkomen van gedane arbeid. `Sta paraat! Wees gezond!', luidde het motto. Gorbatsjov onthulde in augustus 1985 de Lenin. Na een bloemenhulde en optredens van internationale kinderkoren schalde een daverend ,,dank u, communistische partij, voor onze gelukkige jeugd. Vrede, vriendschap, Artek!'' uit duizenden keeltjes. De 15 meter hoge Lenin mocht nog zes zomers over het puikje van de sovjetjeugd waken voordat hij werd vergeten.

Eens was Artek het eerste onder de circa 60.000 pionierskampen waar miljoenen sovjetkinderen van 9 tot 16 jaar hun zomers doorbrachten. Op 240 hectare berg, bos en strand in de baai van Choerzoef genoten 5.000 kinderen er drie weken rust, reinheid en regelmaat. Partijleiders lieten zich er vaak zien en elke zomer toonde het journaal hoe de socialistische jeugd er verbroederde onder motto's als `laat er altijd zonneschijn zijn'. In 1983 haalde het kamp ook de westerse pers toen een zwarte Wolga-limousine het 11-jarige Amerikaanse meisje Samantha Smith bij de poort afzette. Samantha had sovjetleider Joeri Andropov per brief gevraagd af te zien van een atoomoorlog. Na drie dagen in een warm bad van pioniersliefde was zij overtuigd van diens vreedzame intenties.

De Sovjet-Unie dacht groot. Artek telde een tiental kampen met slaapkazernes, een eigen kolchoze, een melkfabriek, fruitboomgaarden, schepen, sportvelden, zwembaden en scholen. Kinderen van de nomenklatoera waren uiteraard altijd welkom, de overige plaatsen verdeelden de vakbonden onder jonge uitblinkers. In theorie althans: de krant Sovjetskaja Rossija klaagde in 1984 over leraren die tegen betaling gunstige rapporten schreven, en voerde een Moskouse tandarts op die vier jaar lang een afdeling van de jeugdbeweging Komsomol gratis de tanden boorde voor een plaatsje in Artek.

Na de val van de Sovjet-Unie liet het kinderkamp de pretenties varen: het werd een vakantieoord voor de kinderen van de nieuwe rijken. Voor ruim 1.000 dollar konden die nu drie weken Artek kopen. Nieuwe Russen en Oekraïeners, zelf afkomstig uit de `gouden jeugd' van de Sovjet-Unie, wilden hun kinderen Artek ook graag meegeven. En wie daarvoor indertijd niet in aanmerking was gekomen, kon zijn kinderen nu tegen betaling laten toetreden tot de elite.

Directeur Valeri Paltsjoek wordt niet graag herinnerd aan het meesmuilende commentaar dat zijn kamp in de jaren negentig kreeg. De oorlogstraining en het ideologisch onderwijs verdwenen, voor het overige werd Artek een parodie op zichzelf. De gastjes moesten hun jeans bij de ingang nog altijd inruilen voor een pioniersuniformpje en zich onderwerpen aan een ijzeren routine: reveille, ochtendgymnastiek, ontbijt, zwemmen, lunch, rust, `prettige activiteiten', zwemmen, avondeten, meer `prettige activiteiten', souper, slapen. Wat ook bleef waren de enorme kantines, de dames in verpleegstersuniformen die lauwe kasja (gruttenpap) opschepten. Maar van de nieuwe lichting verwende Artekgangers viel minder dankbaarheid te verwachten. Rijkeluiszoontjes mopperden over de strakke tucht en misten hun Gameboy. Lijfwachten huurden naar verluidt soms een kamertje in het naburige Choerzoef om de oligarchendochter elke middag even haar satelliettelefoon te brengen.

,,Onze goede naam heeft in het recente verleden schade geleden'', erkent directeur Paltsjoek. Belangrijker nog: de nieuwe rijken zijn niet in staat Artek open te houden. Het kamp verloederde door achterstallig onderhoud. Paltsjoek: ,,Duizend dollar per kind lijkt veel, maar daarvan zagen wij 480 dollar, de rest ging naar de boekingskantoren.'' Bovendien willen de nieuwe Rusjes allemaal in de maanden juli en augustus naar Artek. ,,En wij moeten het hele jaar draaien.''

Dus waait er voortaan een nieuwe wind: Artek wordt weer voor kinderen die het echt verdienen. Zieke kinderen en weesjes, uitblinkers in voetbal, wiskunde, muziek, schaken of informatica. ,,Of buikdansen, wij hebben nu ook een groep buikdanseresjes'', vult Tatjana aan. Slechts 10 procent van de kinderen kan nog een kaartje kopen, de rest wijst de staat toe. Net als vroeger. ,,Wij vallen bewust terug op staatsbudgetten'', zegt Paltsjoek. ,,Artek was een kinderdroom en moet dat weer worden.''

Kamp Artek is eigendom van de Oekraïense staat, directeur Paltsjoek is een bekende van president Koetsjma. Deze oude sovjetmanager neemt bezoekende staatslieden ook graag mee naar Artek: we zien op een foto president Poetin met een lichtblauwe halsdoek zo blij als een baby in de camera kijken. Zo vaak bezoekt Koetsjma Artek dat het gerucht gaat dat de president er na zijn pensionering komt wonen. Op het strand ligt een cadeautje: een nieuwe boot met het opschrift `van de president, voor de kinderen van de Krim'. Helaas niet zeewaardig, dus onbruikbaar.

Koetsjma steunt Paltsjoeks plannen om Artek rendabel te maken. Een deel van het terrein wordt uitbesteed aan een aquapark en attractiepark, het kinderkamp krijgt 20 miljoen euro voor groot onderhoud. Directeur Paltsjoek wil het sovjetregime versoepelen ,,want de jeugd is veranderd''. Zo mogen de kinderen 's avonds in de disco in eigen kleren dansen en kunnen tienermeisjes dan zelfs make-up en sieraden dragen. De keuken wordt naar `Europese standaard' opgevijzeld. ,,Minder kasja.'' In kamp `Amber' slapen de kinderen al in stapelbedden van Ikea en zijn de pionieruniformpjes vervangen door het blauw-geel van de Oekraïense vlag. Zo moet het worden.

Met kampleidster Tatjana maken we een ronde langs het beste van Artek. Het sportstadion, waar damesvoetbalteams trainen. Het paleisje `Soek-soe', waar madame Solovjova in de tsarentijd Ruslands grootste kunstenaars ontving. De rots van Sjalapin, waar begin deze eeuw de visserbootjes van heinde en verre aanlegden om in de ochtend te luisteren hoe Ruslands grootste bariton over de branding schalde.

Het kosmonautenmuseum met antieke oefenapparaten en het trainingspak `Ivan Ivanitsj' van Joeri Gagarin, de eerste man in de ruimte. Het theater, waar een toverlantaarn de jeugd op een heerlijk belegen licht- en geluidshow over de Russische triomfen in de ruimte trakteert. In de kantine van kamp Amber geeft een bezoekend kinderkoor uit Donetsk een vierstemmig gezang ten beste en barst de jonge Bogdan spontaan uit in een Oekraïens partizanenlied. Bogdan vindt het klassno op Artek.

Wordt alles nu weer anders? Tatjana betwijfelt het. In de zomermaanden is en blijft het kamp het domein van de `gouden jeugd'. Tatjana: ,,Pas in september wordt het leuk. Dan komen de talentjes, de weesjes en de kindertjes van Tsjernobyl. Die hebben tenminste een ziel.''