Het onvermijdelijke ongeluk

De burgers van Californië mogen overal wat van vinden, en zelfs hun gouverneur wegsturen als zijn gezicht hun niet meer bevalt. De staat loopt voorop met bindende referenda. Een laboratorium van directe democratie? Of bereikt de `Golden State' de grenzen van wat burgers de overheid en zichzelf kunnen aandoen? Een rondgang door de staat van de Total Recall.

De kandidaat is fors geschminkt, zijn prominente jukbeenderen hebben een bronzen glans, de wenkbrauwen zijn indrukwekkend aangezet. Hij ziet er fit uit voor een 36-jarige. De waarheid is dat hij twintig jaar ouder is. Uit het witte overhemd steekt een gespierde nek, uitlopend in een grijns.

Het evenement is bedacht voor televisie: het spreekgestoelte staat op een industrieterrein voorbij het goederenspoor; op de achtergrond kan geen camera de wolkenkrabbers missen. De kaken van de kandidaat zijn even potent als de skyline van Los Angeles. Er komt bovendien tekst uit.

,,Als ik gouverneur van Californië ben, zal ik de belastingen verlagen en een eind maken aan overregulering. Politici zijn de slaaf van behartigers van speciale belangen. Ik ben niemand iets verschuldigd.'' De kandidaat beantwoordt een paar vragen en wordt snel afgevoerd in een terreinvoertuig met getint glas. Later die middag moet hij burgers in San Diego ontmoeten. De avondjournaals in het grootste stedelijke gebied van Californië hebben bewegende beelden.

In Paul Verhoevens film `Total Recall' (1990) waarin Arnold Schwarzenegger ook een hoofdrol speelt, zegt de held: ,,Ik bedacht me iets vreselijks: stel je voor dat dit alleen maar een verschrikkelijke droom is?'' Melina, zijn heldin, weet raad: ,,Zoen me dan, vóór je wakker wordt.''

De kiezersbeweging in Californië die het contract met gouverneur Gray Davis wil herroepen, leek deze week te belanden in een droom zonder zoen. Na maanden handtekeningen verzamelen en petities versturen werd de beloofde uitweg van de onvrede over het bestuur van de staat opeens afgesloten. Was alle opwinding voor niets geweest?

Maandag bepaalde het federale Hof van Beroep in San Francisco dat de `California Recall', zoals deze opwelling van kiezersactivisme wordt aangeduid, op 7 oktober niet kan doorgaan. Pas als de kiezers in alle districten via moderne stemmachines hun mening kunnen geven, mag er gestemd worden. Dat zou waarschijnlijk pas in maart volgend jaar zijn een erg lange termijn voor kandidaten die het meer moeten hebben van de volkswoede en hun naamsbekendheid dan van een echt programma.

Zo dreigde de `recall' ook steeds meer een nachtmerrie te worden voor Arnold Schwarzenegger, een van de 134 kandidaten en de meest kansrijke Republikein om Davis op te volgen. Hij had gehoopt met een kort beroemdheidsoffensief de `Golden State' te veroveren, voordat iemand naar zijn bestuurservaring en zijn concrete ideeën zou vragen.

Dobberend op de onzekerheid over wat er nu met de `recall' gebeurt, vielen kandidaten van links en rechts `Arnuld' aan omdat hij maar aan één debat durft mee te doen, het enige waarbij de vragen van tevoren bekend zijn. ,,Alsof een leerling zijn eindexamen mee naar huis mag nemen en de volgende dag mag inleveren'', snierde Tom McClintock, de conservatieve Republikein die Schwarzenegger van twintig cruciale procenten kan beroven als hij in de race blijft.

De conservatieven die de `recall' hebben afgedwongen, waren sowieso des duivels. Zij verweten het Hof `Democratische' politiek te hebben bedreven Gray Davis zou met een half jaar uitstel zijn zaakjes op orde kunnen brengen. Zo ver is het nog niet. Misschien dat het Hof dezer dagen zijn uitspraak herroept of dat het Supreme Court in Washington komende week beslist dat de kiezers hun zegje toch over twee weken mogen doen. Het meest praktische argument daarvoor is: als de omstreden ponskaartmachines goed genoeg waren om gouverneur Davis in november vorig jaar te kiezen, dan zijn ze toch ook bruikbaar om hem uit het ambt te ontzetten?

Iedere schijn van normaliteit heeft aan deze hoogst ongebruikelijke verkiezingen van het begin af ontbroken. Daarvoor waren de `recall'-uurtjes op de praatradio te giftig, was de procedure te uniek en de inzet te bizar. Gray Davis is impopulair, maar hij was net herkozen toen de acties om hem weg te krijgen begonnen.

Rijbewijs voor illegalen

Ook in Californië typeren velen deze verkiezingen als madness, gekte. Is de `recall' weer een poging van Republikeinen om de overwinning te grijpen die zij via de gewone stembus niet konden bemachtigen? Net zoals zij in 2000 in Florida in blessuretijd de presidentsverkiezingen wonnen en nu in Texas hun meerderheid met harde hand trachten te vergroten via het herindelen van de kiesdistricten? Of is dit de volgende populistische opstand van burgers die gefrustreerd zijn over de incompetentie van hun bestuurders?

,,Beide veronderstellingen zijn te simplistisch'', lacht Peter Schrag. Hij is al jaren columnist van de Sacramento Bee en een gerespecteerd waarnemer van Californië's hang naar meer en meer democratie. Hij schreef er een boek over, `Paradise Lost California's experience, America's future'. In zijn favoriete `diner' in Oakland vertelt hij genietend van een hamburger (,,Die krijg ik thuis nooit'') dat Californië's `hyperdemocratie' mede een uitvloeisel is van het optimisme dat de staat altijd omgaf.

,,Men kwam hier van elders. Alles zou perfect zijn. Ziekte, ongeluk, schulden zouden tot het verleden behoren. Californië zou voor de Verenigde Staten zijn wat de VS voor Europa waren. Dat kon natuurlijk niet zo blijven. Voor het overgrote deel van de immigranten in de jaren '60 was Engels de moedertaal. Sinds de late jaren '70 is dat sterk veranderd. Het land van perziken, leuke meisjes en zonneschijn raakte vol en vervuild. Alles werd duurder. Er groeide een gapend gat tussen de kiezers (nog steeds in meerderheid blank Angelsaksisch) en degenen die wonen en werken in ziekenhuizen, scholen en tuinen. In Californië zijn Amerikanen van Europese afkomst intussen een minderheid.''

Het Californië van vandaag is de meest gemengde staat van het land. In de huidige verkiezingen is immigratie alleen in bedekte termen een thema. Een van de initiatiefvoorstellen op het kiesformulier wil registratie van de etnische afkomst van burgers verbieden. Zwarten en Mexicanen zijn tegen. De conservatieve kandidaat McClintock roept de kiezers op ,,Californië terug te pakken''. Hij zegt niet van wie. De voorganger van Davis als gouverneur, Pete Wilson, won in 1994 zijn herverkiezing door een initiatief te steunen dat onderwijs voor kinderen van illegalen verbood. Het werd aangenomen maar later door de rechter verboden.

Om zijn eigen hachje te redden, heeft Davis te elfder ure een wet getekend die het illegalen mogelijk maakt een rijbewijs te bemachtigen. Eerder trof hij een dergelijk voorstel twee keer met een veto, met als argument dat het de nationale veiligheid bedreigde. Het rijbewijs fungeert in Amerika bijna als nationale identiteitskaart. Het droeg bij aan Davis' reputatie als opportunist.

,,Die initiatieven en die `recall' zijn ook typisch Amerikaanse noties'', zegt Schrag, de lijst overziend van wat de burgers in de loop der jaren allemaal hebben verordonneerd. ,,Wij wonen immers in een volmaakt land? Iemand maakt er een zootje van? Okay, weg ermee. Doen we het anders, opgelost. Maar iedere keer als je zo'n dwingende milieu- of belastingmaatregel aanneemt, maak je het de wetgever in Sacramento lastiger om op nieuwe problemen te reageren. Bijna alles is langzamerhand verplicht of verboden.''

Voorstel kost 2 miljoen dollar

Zien de inwoners van misschien wel de mooiste en jarenlang meest gewilde staat binnen de VS, de vijfde economie van de wereld, niet in dat zij zich in een onmogelijke positie hebben gestemd? Bruce Cain kent het politieke toneel in Californië als geen ander. Hij is directeur van het Institute of Governmental Studies aan de Universiteit van Californië in Berkeley. Californië verkeert niet in een crisis, zegt hij. De economie gaat helemaal niet zo slecht, behalve in de hightech. De burgers krijgen alleen de rekening gepresenteerd van hun eigen wantrouwen jegens bestuurders en overheid.

,,Deze `recall' was een onafwendbaar ongeluk. Achttien staten hebben de mogelijkheid in hun wetgeving, Californië heeft de laagste drempel. Je hebt hier maar 12 procent van de opkomst bij de gouverneursverkiezingen nodig om een `recall' te kunnen afdwingen. De meeste staten vragen 25 tot 40 procent. Californië is ook de enige staat waar de `recall' samenvalt met de aanwijzing van een opvolger. Dat geeft verwarring en een tactisch probleem voor de partij van de zittende gouverneur, in dit geval de Democraten.

,,Gouverneur Davis heeft bovendien gepresideerd over twee kolossale rampen: een elektriciteitscrisis als gevolg van slechte deregulering, al heeft hij te laat gereageerd, plus een begrotingscrisis. Door een gebrek aan warmte had Davis vrienden noch bondgenoten en kon hij makkelijk de schuld krijgen van alles wat was misgelopen. Door de samenloop van deze impopulaire gouverneur, de makkelijke beschikbaarheid van een `recall' en de aanwezigheid van ambitieuze kandidaten die het in november niet hadden gehaald, was het vuur snel aangestoken.''

Cain vertelt dat iedereen voor 1 à 2 miljoen dollar een voorstel op het stembiljet kan krijgen. De kans dat het wordt aangenomen is ongeveer 50 procent. Van wat aangenomen wordt verklaart de rechter de helft ongrondwettig. De kansen op uiteindelijk succes zijn dus beperkt. ,,Dat redt het idee van volksinitiatieven. Voor veel bedrijven is het niet rendabel. Zij kunnen voor minder geld meer bereiken door te lobbyen in Sacramento.' De initiatieventraditie is dus wel degelijk iets van het volk.

Dat bevestigt ook Harold Meyerson. Hij schrijft voor het linkse maandblad The American Prospect, is politiek redacteur van LA Weekly en heeft een column in The Washington Post. ,,Californië heeft altijd een blank pseudo-populisme gekend, iets van de middle class. Wij werken al een eeuw met referenda (`initiatives' en `propositions') en `recall'-verkiezingen. Sterke politieke partijen hebben we nooit gekend. Men kwam uit andere staten op zoek naar goud, geluk, werk, ruimte en mooi weer. Men organiseerde zich meer naar afkomst dan naar politieke overtuiging. De Progressieven aan het begin van de vorige eeuw haatten politieke partijen, die financieel aan de leiband liepen van de spoorwegbelangen. Zij wisten de `recall'-mogelijkheid in de Grondwet te krijgen als wapen tegen corruptie.''

Afkeer van de overheid is dus niets nieuws in Californië. In die traditie ,,hebben wij politici vrijwel iedere macht ontnomen'', zegt ook Sal Russo. Hij hielp Ronald Reagan in 1966 gouverneur van Californië te worden en was twee jaar diens stafchef. In de hoofdstad Sacramento houdt Russo tegenwoordig kantoor als zelfstandig politiek adviseur. Nadat zijn cliënt, de Republikein Bill Simon, vorig najaar de gouverneursrace verloor van Gray Davis en zich in augustus terugtrok uit de huidige race, wijdde Russo zich aan de algemene `recall Gray Davis'-campagne. Hoewel hij aan menige actie tegen de gevestigde politiek heeft meegedaan, beschrijft Russo zonder moeite wat er het resultaat van is.

,,Vroeger kon een lokale politicus nog wel eens een probleem voor je oplossen. Dat is voorbij. Te beginnen met Proposition 13 in 1978, waarbij de onroerend-goedbelasting werd afgetopt op 1 procent, hebben de burgers gestaag de speelruimte van bestuurders beknot.'' Scholen die lokaal werden gefinancierd met geld uit de onroerend-goedbelasting, kwamen snel in geldnood. Via burgerinitiatieven bepaalden de burgers vervolgens dat de helft van de staatsbegroting naar onderwijs moest gaan. En belastingverhogingen mochten alleen met tweederde van de stemmen worden aangenomen. Het waren bindende referenda, `Sacramento' had het maar uit te voeren. De burgers bepaalden ook dat volksvertegenwoordigers niet langer dan twee termijnen mogen zitten. Ervaring werd als verdacht gezien. Russo: ,,Het werd doorgevoerd om vormen van misbruik te bestrijden. Maar bestuurders en gekozenen kwamen in een korset terecht. Niemand kan meer iets doen.''

Meyerson trekt de lijn door: ,,Initiatieven zijn te koop met genoeg geld. Vele zijn helaas slecht geformuleerd, terwijl ze soms wel wet worden. Vaak zijn ze ongrondwettig en nemen ze belangrijke beslissingen uit handen van de gekozen volksvertegenwoordigers. De gevangenissen zijn overvol geraakt door de three strikes and you are out-wet, een initiatief dat levenslang voorschrijft bij drie veroordelingen voor een misdrijf. We zijn allemaal vóór kinderen, politieagenten en nieuwe wegen, maar de mogelijkheid om prioriteiten te stellen is zoekgeraakt.''

Vervolg op pagina 24

Het onvermijdelijke ongeluk

Vervolg van pagina 23

Richard Riordan staat op lichtgevende sportschoenen en in trainingspak te wachten. We zouden een ochtendwandeling maken. De man die tot 2001 twee termijnen burgemeester van Los Angeles was, heeft er al twee uur golf op zitten en speelde om vier uur 's ochtends wwat correspondentieschaak met tegenstanders in de hele wereld.

Vorig najaar was Riordan graag gouverneur van Californië geworden. Maar de zittende gouverneur, de Democraat Gray Davis, nam de ongebruikelijke stap Riordan tijdens de Republikeinse voorverkiezingen met harde advertenties aan te vallen. Davis bereikte wat hij wilde: Riordan moest zich terugtrekken ten gunste van Bill Simon, van wie Davis makkelijker kon winnen.

Dit jaar overwoog Riordan een herkansing maar opnieuw liet hij een ander voorgaan: Arnold Schwarzenegger, ,,een goede vriend''. Zij leerden elkaar negen jaar geleden kennen op de skilift in Sun Valley, Idaho, waar beiden een huis bezitten. Het klikte en zij zijn met beide gezinnen op vakantie geweest in Kitzbühel. De mannen fietsen en bespreken de wereld. ,,Arnold is een briljante zakenman. Hij kan goed met mensen opschieten. Hij is een fiscale conservatief, maar in sociaal opzicht hangt hij gematigde standpunten aan, net als ik.''

Is Arnold Schwarzenegger een soort Europese christen-democraat? Riordan: ,,Dat weet ik niet. Ik heb de indruk dat iedereen daar is gezwicht voor het socialisme.'' Hij moet sowieso niet zo veel hebben van politieke partijen, die hij ,,kanalen om geld te witwassen'' noemt.

We lopen over de brede straten van Brentwood, de bovenmodale wijk van Los Angeles waar Riordan woont. Stoepen zijn er niet, maar er wordt ook niet veel gereden. Af en toe passeert een nieuw model sports utility vehicle. Het lijkt of Riordan nog in campagnestand staat hij groet bekenden en onbekenden.

Om de hoek wijst hij de plek aan waar O.J. Simpson woonde, de topsporter die in 1995 met maximale media-aandacht terecht stond voor de dubbele moord op zijn vrouw en haar vriend. De nieuwe eigenaar heeft Simpsons huis vervangen door iets groters. ,,Weet u wat de grond alleen al kostte?'', vraagt Riordan. ,,Zes miljoen dollar.'' We spreken de hoop uit dat hij zijn eigen perceel lang geleden heeft gekocht. ,,Ja, twintig jaar geleden. Het kostte 850.000 dollar, mét huis.''

Riordan steunt de `recall' van harte, al was het maar omdat Davis heeft `gelogen' over de omvang van het begrotingstekort van Californië. Hij herinnert zich hoe de gouverneur tijdens de campagne voor herverkiezing in het semi-openbaar van een bruiloft had gezegd dat Riordan zijn huiswerk moest doen voordat hij zich uitliet over de omvang van het tekort. ,,Het bleek nog veel hoger te zijn dan ik had gezegd. Ik weet niet wat erger is: oneerlijk of incompetent zijn. Mijn hond kan nog beter gouverneur zijn.''

We zijn terug bij zijn villa, waar Riordan een fundraiser wil geven voor `The Governator'. In deze buurt wonen niet zozeer de sterren, legt de gastheer uit, als wel ,,de mensen die Hollywood bezitten''. Jerry Bruckheimer, producent van pittige films als `Black Hawk Down', `Armageddon' en `Pearl Harbor' is zijn achterbuurman. Opzij wonen Frank Biondi, oud-president van Universal Studios, en Frank Johnson, veelvoudig producent van Barry Levinson-films.

De `recall' heeft nog een voordeel, bedenkt Riordan. ,,Om iets te veranderen in de manier waarop deze staat wordt bestuurd, heb je revolutie nodig. Die radicaal linkse figuren zitten daar in Sacramento nog steeds wetten aan te nemen. Zij hebben net de ziektepremies voor werkgevers verdubbeld. Het recht op vergoeding bij arbeidsongeschiktheid hebben zij gesnoeid, zeggen ze, maar dat had eerder 80 procent in plaats van 20 procent moeten zijn. Wij hebben nog steeds de hoogste werkgeverskosten in het land. Iedereen zou verzekerd moeten zijn tegen ziektekosten, maar niet op kosten van de werkgevers. En ik kan het weten: ik bezit The Pantry, het oudste restaurant van downtown LA.''

Balzaal

De zware belastingdruk in Californië wordt door onafhankelijke waarnemers als Peter Schrag en Bruce Cain `een mythe' genoemd. Edward Lima, een econoom verbonden aan de Universiteit van Californië in Los Angeles, praatte Arnold Schwarzenegger op ziens eigen verzoek drie uur bij over de economie. In zijn werkkamer op de weelderige campus van UCLA beschrijft ook hij een economie die het eerder beter dan slechter doet dan de nationale. De belastingdruk staat landelijk gezien op de negentiende plaats.

Californië heeft zich rijk gerekend aan de belastinginkomsten ten tijde van de dotcom bubble. Achterstanden in het onderwijs werden op grote schaal ingehaald, maar nu Silicon Valley de miljarden niet meer binnenbrengt kan Sacramento niet ineens 100.000 nieuwe leerkrachten weer ontslaan. Toen Schwarzeneggers adviseur Warren Buffett belastingverhoging aan de orde stelde, werd hij opzijgeschoven. Onbespreekbaar. Lima: ,,Schwarzenegger hoopt dat economische groei hem uit de problemen haalt. Dan zijn bezuinigingen en belastingverhoging niet aan de orde.''

In een balzaal van het Hyatt hotel in San Diego zijn 200 Republikeinen bijeen voor een `town hall meeting' met Arnold Schwarzenegger. Zij stellen beleefde vragen en krijgen van de kandidaat een dosis enthousiasme terug. Na afloop bestookt de pers hem met vragen over de selectie van dit publiek. Al snel zegt zijn persbewaker, uitgeleend door Florida's gouverneur Jeb Bush, dat er nog twee vragen mogen. Schwarzenegger in strak blauw pak over de borstkas: ,,Gouverneur Davis luistert niet naar bedrijven en niet naar burgers. Ik denk dat de meerderheid van Californiërs een rijbewijs voor illegalen gevaarlijk vindt.'' Beelden genoeg. Einde oefening.

Joel Kotkin, schrijver van `The New Geography how the digital revolution is reshaping the landscape', ziet beëindiging van het Davis-regime ook als een bevrijding voor Californië. In een Mexicaans restaurant in Studio City brandt hij los: ,,De huidige door de Democraten gedomineerde volksvertegenwoordiging in Sacramento is meer geïnteresseerd in het verdelen dan in het scheppen van rijkdom. Daar gaat deze `recall' ook over: dit is een veldslag over de Europeanisering van Californië. Een dure overheid die veel belooft versus een goedkope overheid die ruimte laat voor ondernemen. Ik heb een paar jaar geleden in Rotterdam gewoond. Ik vond het in flinke delen van de stad eng. Er zijn daar ernstige sociale problemen. Europese steden waren twintig jaar geleden schoner dan de meeste Amerikaanse. Nu niet meer. De kwaliteit van het leven is in Amerika veel beter. Ik vind Nederland in veel opzichten erg beschaafd, er is veel vakmanschap en een hoog niveau van belezenheid. Het is een soort Japan. Maar zelfs mijn succesvolle Nederlandse vrienden wonen in idioot kleine huizen.''

Valt het dan wel met mee met de gekte? Overdrijven de voorstanders van de Texanisering van Californië? Gedeeltelijk. Bruce Cain: ,,Californië is een staat met een hoge regeldichtheid, maar niet met een loodzware belastingdruk. Deze staat heeft nog steeds het beste systeem van openbare universiteiten in de wereld. Dat heeft geen gouverneur afgebroken. Daarnaast hebben we ook nog uitstekende particuliere universiteiten als Stanford en Caltech. Het reservoir met menselijk potentieel is rijk en divers. Er is veel meer politieke ontwrichting nodig om deze staat van de wijs te brengen.

,,Het structurele probleem is wat we willen betalen en wat we daarvoor terug verwachten. Door het fixeren van de onroerend-goedbelasting bij het Voorstel 13 van 1978 hebben we de overheidsinkomsten meer afhankelijk gemaakt van de conjunctuur – dat nekt Californië nu. Zolang men geen nieuwe belastingen wil, bijvoorbeeld op internetdiensten, waar de groei zit, blijven we met de problemen zitten. Staten mogen geen structurele tekorten hebben.''

Cain publiceert dit jaar `Democracy Transformed? Expanding political opportunities in advanced industrial democracies'. Het gaat over de vraag hoe je de roep om meer directe democratie plek geeft in vertegenwoordigende democratieën. ,,De kunst is te zorgen dat de behoefte aan meer participatie de vertegenwoordigende democratie versterkt in plaats van haar te ontmantelen en er een rotzooi van te maken''.