Er zit geld in de natuur

Wie een stukje grond over heeft en dat omtovert tot natuurgebied, kan subsidie krijgen. Ook het beheer van natuur kan geld opleveren. Maar wees voorbereid op een woud aan wetten, regels en eisen. ,,Dit zijn geen procedures voor argeloze subsidieaanvragers.''

Wie nog een stukje grond heeft liggen en op zoek is naar neveninkomsten zou de Informatiebundel Programma Beheer, 2e aanvulling van de Directie Natuurbeheer van LNV eens moeten openslaan bij Bijlage 28a, het Hamsterpakket. Per hectare ligt jaarlijks 1.967 euro te wachten voor de grondeigenaar die `in een straal van vijf meter rond de aangetroffen hamsterburchten geen werkzaamheden verricht', die zich onthoudt van `grondbewerking dieper dan tien centimeter', die `de inzaai van wintergraan en luzerne tussen 15 oktober en 1 januari' laat plaatsvinden, die... en zo nog tien lastige punten... hmm...

De grond moet ook nog eens in een door de overheid aangewezen hamsterhabitat liggen, terwijl er in Nederland nog maar drie hamsters in het wild rondlopen. Dit schiet niet op, te ingewikkeld. Bijlage 30, het Beheerspakket snelgroeiend naaldbos, lijkt een betere manier voor grondeigenaren om geld te verdienen: wie minimaal 2.500 naaldbomen op een hectare heeft staan en ze niet als kerstbomen verkoopt, krijgt 545 euro per jaar. Het terugdraaien van de planologische bestemming op je grond van bijvoorbeeld `landbouw' naar `natuur' levert nog veel meer op: eenmalig 25.000 à 30.000 euro per hectare als je laat vastleggen, notarieel en bij de overheid, dat je terrein nooit meer iets anders dan natuur zal herbergen.

Wordt het inrichten van natuur wat beleggen in aandelen een paar jaar geleden was? De nieuwe manier om snel rijk te worden? Ja en nee. Hans van der Lans, directeur van Ecoplan, een van de bureaus die particuliere en andere grondbezitters helpen bij natuurinrichting, heeft nog nooit meegemaakt dat een van zijn particuliere opdrachtgevers geld ontving voor het aanleggen van natuur. Zijn ervaring: ,,De provincie bepaalt vaak wat op een bepaalde plaats wel en niet mag. Als je wat anders wilt, krijg je geen subsidie. Of ze stellen dat een poel tien meter in doorsnee moet zijn, terwijl wij er één willen van vijf of twintig meter. En als wij adviseren om geen krater in een wei te slaan, maar een laagte uit te graven, als vergaarbekken voor regenwater, dan mag dat afgraven soms weer niet van de gemeente. Bestemmingswijziging naar natuur is altijd een kwestie van langdurige procedures en het is maar de vraag of je de subsidie krijgt. En als je al bent begonnen voordat de goedkeuring er is, vervalt je recht op subsidie. Mijn klanten willen snel resultaat, ze gaan liever meteen aan de slag.''

Grondeigenaren die zich voegen naar alle ambtelijke eisen en veel geduld hebben, kunnen stevig incasseren. Het omzetten van de landbouwbestemming van één hectare grond naar natuur levert genoeg op voor tien safari's. De verstrekking van het geld gaat doorgaans via het Nationaal Groenfonds in Hoevelaken, een semi-overheidsorganisatie die hypotheken verstrekt op nog uit te keren subsidies. Daar werden de laatste drie jaar 42 projecten verwerkt, in totaal 373 hectare. ,,Het begint nu pas te lopen'', signaleert directeur Roelof Balk. ,,Sinds 2000 keerden wij 10,7 miljoen euro uit voor bestemmingswijzigingen, waarvan 7,2 miljoen in de eerste negen maanden van dit jaar.''

Ook het beheer van bestaande natuur kan geld opleveren, zij het wat minder. Ook hier een veelheid aan regels. De wereld van de pakketafhankelijke beheersvergoedingen, de inrichtingssubsidie plas-dras, het Basispakket Struweel, de natuurgebiedsplannen, het Landschapspakket Geriefhoutbosje en de maatregelen waardoor de zeer zeldzame kwartelkoning wellicht wat minder zeldzaam wordt, is geen wonder van transparatie. Dat erkent ook de Dienst Landelijke Service bij Regelingen (LASER) van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Maar wie een paar hectare natuur bezit en zich aan de regels houdt, kan toch aardig vangen. Het Hamsterpakket is hoog gegrepen, maar het Basispakket Rietcultuur levert 163,04 euro per hectare per jaar op in ruil voor weinig meer dan het jaarlijks maaien en afvoeren van riet.

Particulier natuurbeheer sluit aan bij het kabinetsbeleid, vooral waar het gaat om het realiseren van de Ecologische Hoofdstructuur, het netwerk van aaneengesloten natuurgebieden en -corridors dat al jaren in aanleg is. Het oude overheidsbeleid – kopen en overdragen aan Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten of het provinciale Landschap – moet nu gedeeltelijk wijken voor natuurbeheer door particulieren. Geldgebrek bij de overheid is de reden.

,,Particulieren worden nadrukkelijk uitgenodigd een bijdrage te leveren'', zegt René Munsters, directeur van de Stichting Beheer Natuur en Landelijk Gebied (SBNL), een van de organisaties die grondeigenaren door het woud van regels en bepalingen loodsen. Vooral particulieren met een paar hectare laten vaak kansen liggen. ,,Dit is niet iets voor de argeloze subsidieaanvrager'', waarschuwt Munsters. Hij wijst erop dat subsidie voor het beheren van bestaande natuur een tegemoetkoming in kosten is, geen manier om snel rijk te worden. Toch is het vaak zonde de subsidie te laten liggen. Sinds 2000 honoreerde LASER 10.000 subsidieaanvragen voor natuurbeheer waarvan enkele duizenden aan particulieren.

Volgens Munsters rendeert de Nederlandse natuur wel degelijk doordat zij toeristen trekt, doordat een mooie woonomgeving goed is voor de onroerendgoedprijzen en doordat wandelaars en fietsers tot rust komen. Dat laatste alleen al scheelt volgens sommige berekeningen jaarlijks 7 miljard euro op de gezondheidszorg. Munsters: ,,En Nederland geeft jaarlijks maar een kwart miljard euro uit aan natuurbeheer. Dat moet veranderen.''

Ook inrichtingsmaatregelen kunnen subsidie opleveren: hoge oevers verticaal afsteken om ijsvogels tot broeden te verleiden, een oude houtwal beplanten met Gelderse roos en lijsterbes, of het graven van een paddenpoel. Bonafide natuurbeheerders houden dus geen geld over. Wel batig is het saldo aan plezier: de overheid betaalt de rekening voor het graven van waterpartijen, het afvoeren van een voedselrijke bovenlaag zodat de flora rijker wordt, het planten van bomen of een `faunarand' voor patrijzen en geelgorzen. Het getjilp en kikkergekwaak krijg je er gratis bij.

Financieel het interessantst echter is bestemmingswijziging. Landbouwgrond kost in Nederland gemiddeld 38.000 euro per hectare en natuur 8.000. Wie de bestemming van zijn landbouwgrond wijzigt in `natuur' krijgt van de overheid het verschil uitgekeerd, omdat de grond bij verkoop minder zal opbrengen. De natuur in spe is echter rijk aan adders. De minimale grootte-eis van een halve hectare is een klein addertje. Maar een hele vette: het gebied moet zich bevinden binnen een natuurgebiedsplan, een door de provincie gemarkeerd deel van de Ecologische Hoofdstructuur.

De provincie heeft ook al bepaald wat voor natuur in een bepaalde zone past en wat niet. Verder zijn er zones waar de natuurontwikkeling wordt overgelaten aan Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de Provinciale Landschappen. En dan zijn er nog gebieden waar uitsluitend omzetting naar bos is toegestaan. Klopt het plan op deze punten, dan volgt een artikel 19-procedure, voor een plaatselijke vrijstelling op het bestemmingsplan. Reken op anderhalf jaar. En de grondeigenaar moet met een plan komen voor de herinrichting. De mogelijkheid bestaat dat de bestemmingsplanwijziging slaagt, maar dat het inrichtingsplan door LASER wordt afgekeurd. Voor gemeente en grondeigenaar is dat ellendig, en bij LNV is dat nu doorgedrongen: er zijn regelingen in de maak voor een soepele en snelle toetsing van de plannen.

Zijn al deze hindernissen genomen, dan is het Nationaal Groenfonds de kassa die snel uitkeert. Het rijk betaalt de waardedaling van de grond in dertig jaarlijkse termijnen; het Groenfonds geeft daarvoor een hypotheek, via reguliere banken en tegen een lage rente. Hoeveel geld er per vierkante meter wordt uitgekeerd, staat vast per gemeente. Het kan dus zijn dat de werkelijke waardedaling groter is dan wat de grondeigenaar toucheert. Het niet gesubsidieerde deel kun je bij het Groenfonds tegen lage rente lenen, alleen moet je het zelf terugbetalen. Balk: ,,Het kan interessant zijn als juist de natuur geld gaat opleveren, bijvoorbeeld als een boer zijn grond omzet in natuur met een natuurcamping erbij. De aanleg valt dan te financieren met de lening.''

Wie nieuw, duurzaam bos plant, kan via het Groenfonds ook aanspraak maken op CO2-rechten. De wet is er nog niet, maar de uitkeringen zijn al gestart: je hebt een stuk bos, dat legt kooldioxide vast, dat tempert het broeikaseffect, waardoor de poolkappen minder snel smelten, zodat de dijken minder verhoogd hoeven te worden, wat weer scheelt op het overheidsbudget. Overheden hebben daar wel geld voor over. Het Groenfonds weet zo zeker dat de regeling er komt, dat ze voor nieuw aan te leggen bos eenmalig gemiddeld 5.000 euro per hectare uitkeren in ruil voor alle toekomstige CO2-rechten. Balk: ,,Als die regeling er niet komt, heeft het Groenfonds pech gehad''.