De tenen van Christopher Reeves

`Als maar meer mensen wisten dat een goed dieet en genoeg slaap en beweging het aantal verbindingen tussen hersencellen kunnen vergroten', verzucht de neuroloog Fred H. Gage in de nieuwste Scientific American. ``En als ze maar wisten dat ze op die manier een beter geheugen en een beter verstand (reasoning ability) kunnen krijgen, dan zouden ze wel beter voor zichzelf zorgen.'' In de special `Better Brains. How neuroscience will enhance you' die het septembernummer van Scientific American vormt, schrijft Gage over hoe het brein zichzelf kan repareren en nieuwe zenuwcellen aanmaken. Doe iets! is zijn praktische boodschap in een artikel dat verder vooral gewijd is aan zenuwgroeifactoren en de wijze van vorming van nieuwe zenuwcellen in de hippocampus, een hersendeel dat belangrijk is voor het geheugen.

Als je een muis van een kleine saaie kooi overplaatst naar een grotere, met loopwielen en leuke speeltjes, zo vertelt Gage, schiet zijn zenuwcellenaanmaak omhoog. Alleen al de extra beweging in een loopwiel leidt tot verdubbeling van het aantal delende zenuwcellen in de hippocampus. Interessant genoeg helpt rennen ook tegen depressie bij mensen. Misschien wel dankzij een vergelijkbare extra aanmaak van zenuwcellen, oppert Gage.

Gage toont zich terecht gefascineerd door de mogelijkheden om met stimulering van zenuwgroei allerlei ziekten (depressie, parkinson, ms, enzovoorts) te genezen. Maar vanwege de bijwerkingen zoals de grotere kans op hersentumoren lijkt het hem voor gezonde mensen maar beter om op de natuurlijke manier de zenuwgroei in de hersenen te stimuleren. Naar analogie van het effect van de verrijkte muizenkooi raadt Gage zelfs aan om de architectuur en de inrichting van huizen en kantoren aan te passen aan die inzichten ter verbetering van de cognitieve vaardigheden van de gebruikers. Hoe dat moet, vertelt hij helaas niet.

Scientific American bekijkt in deze special waar dit al maar groeiende inzicht in de plooibaarheid van de menselijke hersenen ons zal leiden. Maar voor wondermedicijn is het voorlopig nog te vroeg, zo wordt keer op keer benadrukt. In het stuk over smart pills passeert bijvoorbeeld een keur aan mogelijke slimme pillen, maar terloops wordt ook opgemerkt dat het tot nu toe beste medicijn zonder bijwerkingen ter verbetering van het denken allang op grote schaal verstrekt wordt, op kantoren vaak gratis: caffeïne. En ondanks uitvoerig onderzoek naar alternatieven blijft het Amerikaanse leger trouw aan de dextroamfetamine, de go-pill waarmee al vijftig jaar lang de alertheid van piloten in gevechtssituaties op peil wordt gehouden.

Maar pretenties zijn er natuurlijk genoeg. En de potentiële markt is groot. In een van de artikelen wordt bijvoorbeeld op vrij ironische wijze het gedrag van Michael Merzenich beschreven, een belangrijke onderzoeker van de University of California in San Francisco op het gebied van de veranderingen van de functie van hersengebieden. Die functieveranderingen treden bijvoorbeeld op na een amputatie als de daardoor werkloos geworden hersencellen zich gaan bemoeien met de taak van nabij gelegen hersengebieden een belangrijke factor bij fantoompijnen. Merzenich beweert dat hij die flexibiliteit kan gebruiken om allerlei mogelijke gebreken in het brein `weg te programmeren'. Samen met de bekende dyslexie-onderzoekster Paula Tallal laat Merzenich bijvoorbeeld uren lang dyslectici achter de computer klanken oefenen, in een steeds sneller tempo. Volgens Merzenich kunnen ze daarna niet alleen beter lezen, maar zou die verbetering worden veroorzaakt door op fMRI-scans duidelijk aanwijsbare hersenveranderingen. Hij meldt nu zelfs dat hij met dergelijke eindeloze mentale oefening via computerspelletjes een verbetering wil gaan bewerkstelligen bij autisten, schizofrenen en aan geheugenverlies leidende bejaarden.

Maar nadere gegevens over zijn projecten wil Merzenich niet geven, hoewel hij dat wel toezegde tijdens een bezoek van Holloway aan zijn gastvrije laboratorium ``Merzenich antwoordde nooit meer op mijn herhaalde verzoeken'', schrijft ze droog. Andere wetenschappers tonen zich lovend over Merzenichs campagne voor meer aandacht voor de plasticiteit van het brein, maar ze zijn sceptisch over zijn pretenties. Tot nu toe zijn er bijvoorbeeld nog geen onafhankelijke reviews van zijn resultaten met dyslectici.

De dokter van de verlamde acteur Christopher Reeves krijgt het laatste woord in Holloway's stuk. Reeves kan tegenwoordig weer zijn vingers en tenen bewegen, en zelfs een beetje krachtzetten met zijn benen, acht jaar naar zijn ruiterongeval dat hem vrijwel compleet verlamde. Reeves heeft zich een zeer intensief oefeningsregime opgelegd. Het is voor het eerst dat na zo'n lange tijd zo'n duidelijke verbetering optrad. ``Het is duidelijk dat het zenuwstelsel tot heel veel in staat is'', aldus Reeves' neuroloog John McDonald van Washington University, ``we weten alleen nog niet welke mentale oefeningen welke problemen kunnen oplossen.''

Scientific American, september 2003 Special Issue.

€9. te koop bij de meeste tijdschriftkiosken. www.sciam.com