VPRO trekt `nep-documentaire' terug

De veelgeprezen documentaire Ford Transit van Hany Abu Assad blijkt in scène gezet te zijn. De VPRO, de opdrachtgever van de film, is tegen verdere vertoning.

Hij snapt ,,nog steeds niet waar de grens ligt'', zegt Hany Abu Assad door de telefoon vanuit Nazareth. De Palestijns-Nederlandse filmer geeft toe: hij had vooraf misschien aan zijn opdrachtgever moeten vertellen dat hij de grenzen van de documentaire juist opzoekt. Dat hij, door de werkelijkheid te ensceneren, de werkelijkheid dichter dacht te hebben benaderd dan een heleboel klassieke, ,,zogenaamd objectieve documentaires''. Hij had vooraf niks gezegd omdat hij vindt dat zijn film voor zichzelf moet spreken. En hij was bang dat de discussie anders alleen maar over de vorm en niet over de inhoud zou gaan.

En dat is nu precies wat er gebeurt. Want door in zijn Ford Transit met acteurs te werken heeft Abu Assad voor zijn opdrachtgever, de VPRO, een grens overschreden. De omroep maakte gisteren bekend de film niet uit te zenden en trekt hem ook terug uit de documentaire-competitie van het Nederlands Filmfestival in Utrecht. Binnenkort gaan brieven uit naar de buitenlandse omroepen die de film wilden aankopen. De BBC heeft de VPRO zelf al gezegd dat ze de film niet meer hoeven nadat ze vanuit Israël hadden gehoord dat hij niet de documentaire was waarvoor ze hem hadden aangezien.

Ford Transit staat nog steeds aangekondigd op de website van Utrecht: ,,Hany Abu Assad filmde de jonge Palestijnse chauffeur Rajai in zijn taxi (`er zijn hier meer Fords dan mensen') op zijn dagelijkse tochten van Jeruzalem naar Ramallah. Onderweg blijkt hoe diep de Israëlische bezetting ingrijpt in het normale leven van de Palestijnen.''

Chauffeur Rajai is in het dagelijks leven echter geen taxichauffeur, maar had Abu Assad leren kennen tijdens de opnamen van diens speelfilm: Rana's Wedding. De mensen die instappen in zijn Ford-busje zijn geen acteurs, maar Abu Assad heeft hun wel regie-aanwijzingen gegeven en voorvallen in scène gezet. De meest kwalijke daarvan, zegt Wim Schepens, die namens de VPRO de opdracht had gegeven, is het slot, als Rajai uit de taxi loopt en er een schot klinkt, waarop hij weer terugrent. ,,Dat schot heeft Abu Assad verzonnen.'' En de Israëlische soldaat die Rajai bij een roadblock een klap geeft, is geen Israëlische soldaat maar een acteur.

Abu Assad zegt: ,,Ik heb geen dialogen uitgeschreven, maar wel in bijna elke scène dingen naar mijn hand gezet. Het is 100 procent echt en 100 procent fictie.'' Volgens hem ís de werkelijkheid in de Palestijnse gebieden bijna fictie en ensceneert hij alleen dingen die ook werkelijk gebeuren. ,,Ik zeg niet: die soldaat heeft een Palestijns kind verkracht, want dát soort dingen gebeurt er niet.''

Volgens de maker geeft de film heldere signalen dat er is geënsceneerd. Nee, zegt Nick Frazier, hoofd documentaires van de BBC, hij lijkt juist te zeer op een documentaire om hem als documentaire te vertonen. Zo is hij ook op festivals in de wereld vertoond en bekroond. Hij won dit jaar in New York de Award for Courage in Filmmaking en in Jerusalem de In the Spirit of Freedom Award. De organisatie daar wíst volgens Abu Assad dat delen in scène waren gezet. Volgens hem vinden twee van de drie juryleden ondanks alle commotie nog steeds dat het wel een documentaire is. Schepens verwijt Abu Assad dat hij precies het omgekeerde heeft bereikt van wat hij wilde. ,,Hij wilde een beeld van de werkelijkheid geven en nu staan er koppen in de Israëlische kranten: Again one of those Palestinian lies.'' Ja, dat spijt Abu Assad ook. ,,De film is nu munitie in de propaganda-oorlog.''