Straks in Rusland: Bachelor-masters

Oost-Europese landen als Rusland en Montenegro mogen meedoen aan de bachelor-masters-structuur, zo besloten de Europese ministers gisteren. Maar heeft Montenegro wel een universiteit?

`Welcome aboard.' Vladimir Filippov, de Russische minister van Onderwijs, wordt na de vergadering omringd door collega's uit andere landen. Ze feliciteren hem met de Russische toetreding tot `Bologna'.

Rusland hoort sinds gisteren weer een beetje meer bij Europa. Onderwijsministers van 33 Europese landen besloten zeven nieuwe leden toe te laten tot de European Higher Education Area, het gemeenschappelijke stelsel voor hoger onderwijs waarvoor met de Verklaring van Bologna in 1999 de grondslag werd gelegd. Behalve Rusland gaat het om Albanië, Bosnië-Herzegovina, Servië en Montenegro, en Macedonië, Andorra en Vaticaanstad. Dankzij het op Angelsaksische leest geschoeide bachelor-master-stelsel moet het Europese hoger onderwijs beter gaan concurreren met de VS, en moet de mobiliteit van studenten en wetenschappers toenemen.

Sinds de start in 1999 komen alle Europese onderwijsministers om de twee jaar bijeen om de voortgang van het `Bologna Process' te bespreken. In 2001 waren ze in Praag, nu in Berlijn. In 2010 moet de invoering van bachelor-master aan alle Europese universiteiten zijn voltooid. De nationale verschillen zijn aanzienlijk: Nederland is vergevorderd, maar in Duitsland kiest nog maar vier procent van de studenten voor een nieuwe opleiding en titel.

De Russische deelname aan `Bologna' was omstreden. Kan zo'n groot, decentraal georganiseerd land wel voldoen aan allerlei richtlijnen en standaarden ten aanzien van het hoger onderwijs? Het was ook niet de bedoeling tijdens deze conferentie over de Russische toetreding te beslissen. Maar toen er een nieuw criterium werd bedacht om de vier kleine Balkanlanden toe te laten, bleek er geen formele reden meer te zijn om Rusland te weigeren. Het nieuwe criterium: elk land dat lid is van de Europese Culturele Conventie, en zich bereid verklaart om zijn hoger onderwijs aan te passen aan `Bologna', mag meedoen. ,,Een zekere pragmatiek is daar niet vreemd aan'', erkent Thije Adams, directeur internationaal beleid op het Nederlandse ministerie van Onderwijs. Adams vervangt de voor hoger onderwijs verantwoordelijke staatssecretaris Annette Nijs (te druk met de algemene beschouwingen). Adams: ,,Er moest een sleutel gevonden worden, heel simpel. En de Culturele Conventie is een gerenommeerde sleutel.''

Nederland steunt het Russische lidmaatschap van harte. Volgens Adams deed minister Filippov een paar maanden geleden, toen hij in Nederland was, een dringend beroep op zijn collega Van der Hoeven om de Russische aanvraag te steunen, iets wat Van der Hoeven meteen toezegde. Adams: ,,We moeten Rusland aan ons binden. Dat doen we met cultuur en onderwijs. Binnenkort nemen we deel aan de viering van 300 jaar St.Petersburg, dat is ook goed voor de betrekkingen.'' Het gaat hier dus meer om buitenlandse politiek dan om onderwijsbeleid? ,,Zeker. Ik verwacht niet dat dit leidt tot veel verkeer tussen Nederlandse en Russische universiteiten.''

Aan de andere kant is het verlangen naar Europa groot. Slobodan Backovic is minister van Onderwijs en Wetenschap van de republiek Montenegro (615.000 inwoners) en net zo blij als zijn Russische collega. Een universiteit is er niet in Montenegro, wel een kunstacademie. Backovic: ,,Wij zijn klein, wij moeten openstaan voor anderen, we willen meedoen met de Europese standaard.'' Ook als dat betekent dat het risico van een braindrain toeneemt? ,,Dat gebeurt nu toch al. Mijn dochter studeerde biochemie in Belgrado en haalt volgende maand haar PhD in Chicago. Mijn zoon studeert aan een Amerikaanse particuliere universiteit. Door een beter onderwijssysteem zal onze economie sterker worden, en komen onze academici hopelijk terug naar Montenegro.''

Viviane Reding is Europees Commissaris voor Onderwijs en Cultuur, en kan worden beschouwd als de hoogste onderwijsbestuurder van Europa. In de marge van de bijeenkomst beaamt ze desgevraagd dat het hier niet gaat om verbeteren van het Europese hoger onderwijs. ,,Dat is in dit geval niet ons doel. Dit is onze vorm van ontwikkelingshulp. Die landen moeten stabiel worden en wij moeten ze bij de hand nemen. We hebben een speciaal hulpprogramma om universiteiten in dit soort landen op te zetten. De expertise en uitvoering komen van universiteiten in West-Europa, het geld komt van de EU. Het is een kosten-batenanalyse: als we ze nu niet helpen wordt het steeds duurder.''

Hoger onderwijs als ontwikkelingshulp. Aan de circa vijftig demonstrerende Duitse studenten, die de conferentie gisteren vergeefs probeerden te verstoren, is dat niet besteed. Met spandoeken en muziek van Pink Floyd (`We don't want no thought control') keerden zij zich tegen de invoering van een Europees onderwijsstelsel. Volgens de studenten is `Bologna' direct verbonden met globalisering en vrijhandel en alleen maar bedoeld om onderwijs te kunnen verkopen als commercieel product. Voor morgen staat een grote internationale studentendemonstratie gepland, maar vermoedelijk blijft de deelname beperkt tot de harde kern van linkse Duitse studenten. Het Nederlandse protest tegen `Bologna' blijft met vijf leden van Kritische Studenten Utrecht bescheiden.