Radeloos over de Russen

Met de toetreding van acht Midden-Europese kandidaatlanden in 2004 krijgt de EU er een reusachtige buur bij: Rusland. Dat wordt geen onverdeeld genoegen, aldus de cultuurhistoricus Thomas von der Dunk in zijn nieuwe boek Rusland en Europa. Rusland bevindt zich dan, gefrustreerd loerend naar de voormalige gebiedsdelen langs de Oostzee die voor het Navo-lidmaatschap opteren, in een weinig benijdenswaardige positie aan de rand van Europa. Het westen bewijst bovendien dat het geen raad weet met de voormalige supermacht, stelt de auteur vast. Rusland en Europa, geschreven in opdracht van Instituut Clingendael, biedt een somber portret van Rusland en presenteert de beleidsmakers in Brussel een onverhulde waarschuwing. Rusland was, is, en zal altijd een `probleem' blijven, zo constateert Von der Dunk. Het is te groot en te eigengereid, het koestert andere belangen.

Von der Dunk stelt zich niet op als Rusland-deskundige en werpt in eerste instantie overbekende vragen op. Wat te doen met een voormalige grootmacht waar zich een dictatuur lijkt te ontwikkelen, de rechtsstaat gemankeerd is en corruptie en maffiose praktijken de vrije-markteconomie in een ijzeren greep houden? Dan wordt het interessant. Stel je toch eens voor, zo verrast de auteur de lezer, dat Rusland zich tegen alle verwachting in binnen afzienbare tijd tot een modelkandidaat voor de EU zou ontwikkelen? Zal Brussel dan een aanvraag voor het lidmaatschap kunnen afwijzen? Von der Dunk houdt de beleidsmakers zo een spiegel voor: wat Rusland ook doet, met het huidige beleid zal Brussel er zich geen raad mee weten.

Von der Dunk is niet enthousiast over het huidige beleid ten aanzien van Rusland, dat hij kwalificeert als `illusiepolitiek'. Beoordeel Rusland op zijn daden en niet op zijn intenties, zegt hij onomwonden. Welk positief resultaat heeft de miljardensteun van het IMF gehad? Wat hebben de adhesiebetuigingen van de EU of de oprichting van een speciale Raad Navo-Rusland gebracht? Bitter weinig. Rusland blijft `anders'. Dwarsliggen in de kwestie Joegoslavië, voortdurende mensenrechtenschendingen in Tsjetsjenië, de sovjetreflexen bij de ondergang van de Koersk en de persbreidel onder Poetin bieden weinig hoop op een Rusland dat zijn leven betert. En `beteren' betekent dat het meer op ons zal lijken. Voor cultuurrelativisme is er weinig of geen plaats bij Von der Dunk. Von der Dunk formuleert het `anders'-zijn van Rusland vooral als een Russisch `probleem'.

Daarbij moet het westen zijn invloed op de Russische ontwikkelingen vooral niet overschatten. Waar die invloed in het recente verleden merkbaar was verdienden de resultaten geen schoonheidsprijs. De verpaupering na de introductie van de vrije markteconomie, zonder dat de Russen de noodzaak werd voorgehouden hoe een maatschappelijk middenveld of fatsoenlijke rechtsstaat het ernstigste leed kan verzachten, heeft het imago van dit economisch model in een kwade reuk geplaatst. En dat doet veel denken aan al die eerdere pogingen dat Rusland westerse voorbeelden voor modernisering omarmde.

Thomas von der Dunk: Rusland en Europa. Over de betekenis van oude culturele scheidslijnen.

Van Gennep, 256 blz. €19,50