Pak de systeemcrimineel

Hoofdaanklager Del Ponte rekt de spelregels op om Miloševic veroordeeld te krijgen. `Vreemd, maar te verklaren', meent juriste Van Sliedregt.

Tijdens de slag om Agincourt gaf koning Hendrik V (Shakespeare, IVe bedrijf, scène 6) het bevel:

Doch hoor nieuw slaggedruisch?

De vijand trok zijn macht weer saam!

Daarom, elk krijger doodde nu zijn krijgsgevang'nen.

Gaat, zegt dit voort!

Als dit bevel niet in 1415 zou zijn uitgevaardigd maar vandaag, dan zou de Engelse koning Hendrik voor een internationaal gerechtshof worden gebracht omdat hij zijn soldaten de opdracht gaf de Franse gevangenen te doden. ,,Het internationaal oorlogsrecht is in de loop der tijd, maar vooral sinds de tribunalen van Joegoslavië en Rwanda, volwassen geworden'', zegt Elies van Sliedregt. De 32-jarige juriste deed onderzoek naar de reikwijdte en inhoud van de individuele aansprakelijkheid in het internationaal strafrecht. ,,Genocide, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven worden bijna altijd op grote schaal en in een systeem gepleegd'', zegt Van Sliedregt. ,,Deze systeemcriminaliteit heeft tot gevolg dat meerdere daders verantwoordelijk zijn.'' Toch is iedere dader individueel aansprakelijk, zo concludeert Van Sliedregt in het proefschrift waarop ze vandaag promoveert.

Het staatshoofd dat aanzet tot etnische haat, de paramilitair die meedoet aan plundering, moord en verkrachting en de commandant die zijn soldaten er niet van weerhoudt misdrijven te plegen allemaal kunnen ze voor het gerecht worden gebracht. Van Sliedregt: ,,Of dat ook gebeurt, is vaak een politieke kwestie, maar het huidige juridisch instrumentarium maakt het mogelijk.''

Van Sliedregt is docent en onderzoeker internationaal recht aan de faculteit rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht. Tijdens haar onderzoek was ze als juridisch assistent betrokken bij twee strafzaken bij het Joegoslavië- en het Rwanda-tribunaal. Deze VN-tribunalen waren de eerste sinds het Neurenberg- en Tokio-tribunaal. In Neurenberg werd het begrip `collectieve criminaliteit' bedacht. De belangrijkste Duitse oorlogsmisdadigers werden veroordeeld voor het beramen van misdrijven en als vertegenwoordigres van organisaties (SS, SA) die zich schuldig hadden gemaakt aan misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven.

,,Het Neurenberg-tribunaal was nog een klassiek voorbeeld van overwinnaarsrecht, bij de ad hoc-tribunalen van de VN is sprake van een meer geciviliseerde vorm van internationaal strafrecht.'' Van Sliedregt analyseerde literatuur en rechtspraak van onder meer het Joegoslavië- en het Rwanda-tribunaal. Uit dat onderzoek blijkt dat militaire commandanten adequaat berecht kunnen worden met het begrip command responsibility. Dit `strafbaar leidinggeven' bestaat uit drie onderdelen: een functioneel element (de commandant had, gezien zijn positie, de misdrijven kunnen voorkomen), een cognitief element (de commandant had op de hoogte moeten zijn van de misdaden) en een operationeel element (de commandant heeft nagelaten de misdrijven te voorkomen).

De praktijk bij het Joegoslavië-tribunaal om ook politici aan te klagen op basis van `strafbaar leidinggeven' ,,faalt'' met name op het cognitief element, stelt Van Sliedregt. ,,In het Miloševic-proces zal het lastig zijn te bewijzen dat de verdachte op de hoogte was van elk delict.''

De aanklagers van het VN-hof zoeken sinds een jaar steeds meer hun toevlucht tot het ruimere begrip joint criminal enterprise. ,,Hoofdaanklager Carla Del Ponte, heeft de drie aanklachten Bosnië, Kroatië en Kosovo gedurende het proces aangepast en toegespitst op dit begrip.'' Dat maakt het gemakkelijker om de zaak Miloševic bewijsrechtelijk rond te krijgen. ,,Wanneer een staatshoofd als lid van een joint criminal enterprise misdrijven beraamt, kan hij niet alleen veroordeeld worden voor de door hem geplande misdrijven, maar ook voor de misdrijven die als gevolgen van dat plan zijn aan te merken.'' Joint criminal enterprise is volgens haar ,,een sleepnetbegrip waarbij de grenzen van strafrechtelijke aansprakelijkheid soms wel erg ver opgerekt worden.''

Is het niet vreemd dat gedurende het spel, de spelregels worden veranderd?

,,Ja, dat is vreemd, maar het is goed te verklaren. Het statuut van het Joegoslavië-tribunaal is in 1993 in relatief korte tijd opgesteld. Het was noodzakelijk dat de rechters de mogelijkheid kregen het statuut verder in te vullen. Zo is het concept joint criminal enterprise erbij gekomen. De rechtspraktijk leerde dat er behoefte was aan dit speciale concept. Deze gang van zaken is in het Angelsaksische common law-systeem niet ongewoon. Op het Europese vasteland kijkt men daar wat kritischer tegenaan.''

Bij het statuut van het Internationaal Strafhof (ICC) is de macht van de rechters weer beperkt.

,,Bij het ICC heeft men het statuut zoveel mogelijk dichtgetimmerd. Volgens mij omdat altijd de mogelijkheid bestaat dat eigen onderdanen voor het hof terecht staan. Dan wil je toch zoveel mogelijk zekerheden. Bij de naoorlogse tribunalen van Neurenberg, maar ook bij de Joegoslavië- en Rwanda-tribunalen heerste toch een opvatting `we berechten niet onze eigen onderdanen'.''

In uw proefschrift besteedt u in het bijzonder aandacht aan strafuitsluitingsgronden in het internationaal oorlogsstrafrecht.

,,Handelen op bevel is tot nu toe nooit een strafuitsluitingsgrond geweest. In het statuut van het internationaal strafhof is nu voor het eerst een beroep op deze uitsluitingsgrond mogelijk. Voorts zijn in het statuut van het Internationaal Strafhof stoornissen van de geestesvermogens, noodweer en psychische overmacht als strafuitsluitingsronden opgenomen. Een doorbraak. Het Spartaanse strafrecht van Neurenberg en Tokio heeft plaatsgemaakt voor een meer `menselijk' oorlogsstrafrecht.''