Ook zij moet weten wat fair play is

Ook `nieuwe' Britten moeten weten wat fair play is en hoe je een rekening betaalt. Daarom wil de regering Blair een examen invoeren. Helpt dat?

,,Dit is Engeland, daar kun je doen wat je wilt.'' Met die woorden trekt Nazneen schaatsen aan en stapt eindelijk zelf op het ijs. Het is de laatste scène van Brick Lane, de roman waarmee Monica Ali deze week werd genomineerd voor de prestigieuze Booker Prize.

Ruim driehonderd bladzijden eerder komt de piepjonge Nazneen uit Bangladesh in het Londense East-End aan, na een gearrangeerd huwelijk. In het Engels kan ze maar twee dingen zeggen: sorry en thank you. Als ze op tv in een kunstschaatswedstrijd valt, is ze verbluft. De schaatsende vrouw ,,vertraagde niet langzaam, maar hield plotseling stil en gooide haar armen boven haar hoofd met zo'n triomfantelijke blik dat je wist dat ze alles had overwonnen: haar lichaam, de wetten van de natuur en het hart van de man die op zijn knieën naar haar toe gleed.''

Brick Lane, genoemd naar de `hoofdstraat' van de Bengaalse wijk in Londen, schetst meedogenloos van binnenuit een gemeenschap waar vrouwen meestal niet geacht worden zelf te denken, noch meer nodig te hebben dan twee woorden Engels. De roman laat ook goed zien wat de verborgen gebreken zijn van de wijdere multiculturele samenleving, waar nieuwkomers juist niet alles kunnen doen wat ze willen. Tenzij ze de hersens en het grote hart van Nazneen hebben, plus de energie om er een half mensenleven lang zelf voor te vechten.

Het is een actueel boek. Net als in andere Europese landen waar immigratie het zelfbeeld van de autochtonen op scherp zet, woedt in het Verenigd Koninkrijk de discussie over assimilatie en integratie. Deze maand lanceerde de regering-Blair plannen voor een inburgeringsexamen, de citizenship test, verplicht voor iedereen die een Brits paspoort aanvraagt. Het voorstel is een tweede poging. Toen de minister van Binnenlandse Zaken, David Blunkett, er anderhalf jaar geleden voor het eerst over begon, werd hij meteen van populisme beschuldigd.

Wie wil slagen voor het examen Britse staatsburgerschap moet aantonen voldoende Engels te spreken en te lezen, aldus de plannen. Ook worden nieuwkomers getest op kennis van de Britse geschiedenis, van de `democratische instituten' zoals de werking van parlement, van `Britse waarden' als vrijheid van meningsuiting, tolerantie en fair play en van elementaire vaardigheden als het betalen van de elektriciteitsrekening of het kijk- en luistergeld.

De test moet nieuwe ,,actieve'' en ,,verantwoordelijke burgers'' opleveren, hoopt Blunkett. En dankzij de test hebben ze een ,,sterker gevoel welkom te zijn, omdat ze een belang nemen in hun nieuwe nationaliteit''. De test is verplicht, maar kan een paar keer worden overgedaan, ongeveer zoals het rijexamen. Wie faalt hoeft bovendien niet weg, want een paspoort aanvragen kan pas als je al vijf jaar legaal in het land woont. Of na drie jaar als je getrouwd bent met een Brit.

Het uitreiken van een paspoort is nu een formaliteit. In de nieuwe opzet wordt het een ceremonie, waarin de verse Brit een eed zou moeten afleggen, zoals ook in de VS en Canada gebeurt. ,,Staatsburger worden hoort geen alledaagse kwestie te zijn, maar een belangrijke gebeurtenis in het leven'', zei Sir Bernard Crick, emeritus hoogleraar politicologie, die de regering adviseerde.

De voorstellen, die nog nader uitgewerkt worden, gelden alleen voor wie zich tot Brit wil laten naturaliseren. Ze gaan bijvoorbeeld veel minder ver dan Haagse maatregelen om iedereen die een verblijfsvergunning aanvraagt te dwingen een talencursus te volgen vóór hij of zij naar Nederland komt.

Of Nazneen eerder uit haar Bengaalse kooi had kunnen ontsnappen als de test al had bestaan, wordt in de plannen evenmin duidelijk. Niets weerhoudt haar man Chanu ervan te blijven zeggen dat ze niets te zoeken heeft bij een talencursus en beter voor hem kan blijven koken, op driehoog achter. Toch heeft Blunkett nadrukkelijk meisjes zoals Nazneen op het oog. De voorstellen moeten mensen ,,bevrijden'' die ,,gevangen zitten door hun gebrek aan mogelijkheden te communiceren en met anderen om te gaan'', zei hij. Ze hoeven niet bang te zijn dat de regering culturele of religieuze waarden oplegt aan nieuwkomers waardoor ze hun identiteit moeten opgeven, zoals sommige conservatieve etnische voorlieden zeggen. Het gaat, aldus Blunkett, immers niet om ,,assimilatie'', maar om ,,integratie'' van gemeenschappen van minderheden. ,,Het is ons hoofdoel dat mensen zich veilig voelen in hun eigen identiteit, maar ook delen in een wijdere identiteit.''

Dat laatste doen Schotten, Welshmen en de grote groep Ierse Britten al langer relatief makkelijk. Het geldt deels ook voor de eerste immigrantengolf uit Azië en het Caraïbisch gebied en hun kinderen. Of het voor de nieuwe immigranten uit het Midden-Oosten, Afrika, China en het Indiase subcontinent opgaat, moet blijken. Engels kunnen spreken is wel een voorwaarde om aan het leven buiten de `getto's' deel te nemen, maar geen garantie dat het makkelijker wordt de drempel over te stappen. In twee richtingen, trouwens, want de autochtone opinie verhardt zich steeds verder over immigranten, of ze nu Engels spreken of niet.

Het plan is enthousiast ontvangen. ,,We hebben een soort gemeenschappelijke principes nodig waaraan we ons allemaal houden, plus onderwijs in het Engels en wat het betekent om in dit land te wonen'', zei Yasmin Ailibhai-Brown, schrijfster van een standaardwerk over de multiculterele samenleving. Zelfs hoofdartikelen in de kranten die een kruistocht tegen de `uit de hand gelopen' immigratie voeren, zoals The Sun en de Daily Mail, waren lovend.

Ook `op straat' is het merendeels goed gevallen. Een kleine steekproef in Brick Lane, waar tot morgen het internationale curry-festival wordt gehouden, leverde merendeels positieve reacties op. ,,Het is belangrijk te weten hoe het systeem werkt, dan kun je op de goeie manier meedoen'', zei Shozul Miah, een 18-jarige student. Maar sommigen in Banglatown vrezen dat de maatregelen eerder bedoeld zijn om immigranten te ontmoedigen dan om goede burgers te kweken.

Er zijn meer vraagtekens. Wat is bijvoorbeeld de betekenis van een test waarvoor veel autochtonen ook zouden zakken, zoals meteen bleek uit half-schertsende proeven van de BBC en een reeks kranten onder autochtone Britten? Wie is het staatshoofd? Tony Blair, denken er veel. Tot wanneer waren Engeland en Schotland gescheiden naties? Tot 1707, maar dat weten ze vooral ten noorden van de Muur van Hadrianus. Probeer deze drie citaten uit een partijprogramma te koppelen aan de drie grote partijen. Eh...

En omgekeerd, wat zegt 't als je wel slaagt? Neem de moslimgeestelijke Abu Hamza, die jarenlang ongestraft zijn volgelingen opriep om dezelfde Britse staat te bestrijden, die hem als vluchteling asiel had gegeven. Hij spreekt vloeiend Engels en weet vast wanneer vrouwen het verfoeilijke kiesrecht kregen. Het examen zou hij vermoedelijk op zijn sloffen halen, maar als bewijs van goed burgerschap betekent het niet veel.

Een ander probleem is dat `de' Britse identiteit nauwelijks is te definiëren, laat staan te onderwijzen of te examineren. Het klassieke argument is dat alle Britten mongrels, bastaarden zijn. ,,De permanente karakteristiek van dit volk is dat de meesten van ons, ooit, ergens anders vandaan kwamen'', gelooft Trevor Phillips, voorzitter van de Commission for Racial Equality (CRE), de officiële waakhond tegen discriminatie, wiens ouders behoorden tot de eerste golf Jamaicaanse immigranten. ,,We namen over wat hier al was en droegen eraan bij. Het idee van burgerschap moet daarom losgekoppeld worden van immigratie.''

Dat doet Cricks rapport ook tot op zekere hoogte, door het uitstippelen van burgerlijke idealen: ,,Respect voor de instituten, waarden, overtuigingen en tradities die ons in een vredige en wettige orde verbinden.'' Die idealen spraken ooit vanzelf en vormden het nationale bindweefsel. Maar juist daar wordt nu hard aan gerukt door de middelpuntvliedende krachten van globalisering, secularisering en individualisering.

Dat geldt in de meeste westerse landen. Het Verenigd Koninkrijk heeft daarbij een extra handicap: het ontbreken van een geschreven grondwet, waarin die idealen staan. Bij gebrek aan zo'n grondwet moeten immigranten trouw zweren aan ,,Hare Majesteit, koningin Elizabeth de Tweede, haar erfgenamen en haar wettige opvolgers'' en beloven de ,,rechten en vrijheden'' te respecteren en de ,,democratische waarden'' van het Verenigd Koninkrijk te verdedigen.

Dat is een belofte ,,zonder morele'' inhoud, zegt Observer-commentator Nick Cohen, een van degenen die al langer pleiten voor een geschreven grondwet (die ook de onderlinge verhouding van Engeland, Schotland, Wales, Noord-Ierland regelt). ,,Als een immigrant vraagt waar hij die rechten, plichten, vrijheden en waarden dan kan vinden, heeft Blunkett nog geen antwoord.''