Pauselijke kunst soms smaakvol

Het hof der hoven is dat van de bisschop van Rome. In rijkdom, uiterlijk vertoon en ceremonieel heeft het hof van de kerkvorst het voorbeeld gevormd voor de grootse stijl die werd gevoerd door Europese koningen en keizers, zoals de Habsburgers in Wenen, Praag en Madrid, of Lodewijk XIV in Versailles. Vanouds wordt de Romeinse bisschop, opvolger van de apostel Petrus, beschouwd als de belangrijkste van alle bisschoppen en daarmee als het hoofd van de gehele rooms-katholieke kerk. Als paus is hij het staatshoofd van Vaticaanstad, maar ook en vooral de heerser over een wereldwijd rijk van gelovigen.

Iets van de parafernalia die horen bij die voorname functie en de vaak stokoude tradities en rituelen die ermee samenhangen, wordt geïllustreerd in een tentoonstelling in het Utrechtse Museum Catharijneconvent. Bij wijze van hoge uitzondering zijn daar, ter gelegenheid van het feit dat het 150 jaar geleden is dat in Nederland de bisschoppelijke hiërarchie werd hersteld, allerlei kostbare voorwerpen uit de schatkamer van het Vaticaan bijeengebracht, grotendeels stammend uit die periode van anderhalve eeuw. De ceremoniële waarde van veel van die voorwerpen valt direct op. Een blikvanger is bijvoorbeeld de tiara, ofwel driekroon, die de pausen Pius IX (1846-1878) en Johannes XXIII (1958-1963) hebben gedragen: een bijenkorfvormig hoofddeksel van brokaat versierd met drie kronen van goud en edelstenen. Tiara's werden door pausen zelden daadwerkelijk gedragen. Bij hun inhuldiging en bij jubilea tooiden de pausen zich ermee, ook om ermee aan te geven dat ze stonden boven koningen en keizers, die immers maar één kroon droegen.

Voorwerpen als processiekruisen, reliekhouders, wijwater- en wierookvaten en de, op een of ander manier bijna ontroerende, met gouddraad bestikte groenzijden pontificale schoenen van paus Pius X (1903-1914) verwijzen stuk voor stuk naar vroomheid en de eredienst, maar ook naar het imponerende pauselijke ceremonieel. Vaak betreft het, zoals ook bij echte royalty gebruikelijk, geschenken van dankbare onderdanen, waarbij je het niet kunt laten je zo nu en dan af te vragen of een paus met een beetje stijlgevoel daar diep in zijn hart altijd zo blij mee zal zijn geweest. Aan de kostbaarheid van de gebruikte materialen zal het niet hebben gelegen, want als het in de pauselijke schatkamer geen goud is wat er blinkt, dan zijn het wel edelmetalen, edelstenen of kostbare emaildecoraties. Vaak is een pompeuze historiserende stijl gehanteerd die, in neobarokke kelken en patenen, lijkt te verwijzen naar de gouden tijd die het pausdom in de zeventiende eeuw doormaakte of, in neogotische monstransen en cibories, naar een geïdealiseerde vroomheid van de Middeleeuwen.

Maar als de historische stijlen worden verlaten, blijkt moderne religieuze kunst soms smaakvol, maar soms ook affreus te kunnen uitpakken. Met de gedrochtige vergulde bronzen kelk met een voorstelling van het Lam Gods die de huidige paus Johannes Paulus II tijdens zijn bezoek aan Nederland in 1985 cadeau deed aan de kathedraal van Utrecht, lijkt de kerkvorst wel wraak te hebben willen nemen voor de lauwe ontvangst en wie weet ook het eenzijdige dieet dat hem hier te lande ten deel viel. Veel gedurfder en aantrekkelijker is de vergulde en verzilverde tiara die in 1963 werd gemaakt door de edelsmid Pino Creperio. De driekroon was een geschenk aan paus Paulus VI (1963-1978) van diens vroegere bisdom Milaan. Het ruim veertig centimeter hoge, strak vormgegeven gevaarte doet denken aan een ruimteschip en is alleen al daarmee een manifestatie van het moderne leven dat in de jaren zestig langzaam begon door te sijpelen in het Vaticaan.

Van de tiara van Paulus VI, die het hervormende Tweede Vaticaans concilie bijeenriep, wordt in Utrecht alleen een replica getoond. Het origineel bevindt zich niet meer in Rome, maar in Washington: paus Paulus deed er in 1964 tijdens een mis in de Sint-Pieter op plechtige wijze afstand van om het goede voorbeeld te geven voor de versobering die hij binnen de kerk nastreefde. Maar hoezeer het Vaticaanse hof in de afgelopen decennia aan pracht en praal mag hebben ingeboet, er is nog altijd geen paus die officieel en in het openbaar optreedt zonder de ceremoniële of liturgische kledingstukken en attributen die de verschillende gelegenheden, naar eeuwenoud gebruik, vereisen.

Tentoonstelling: Pracht en praal van de paus; schatten uit het Vaticaan. T/m 30 nov in Museum Catharijneconvent, Lange Nieuwstraat 38, Utrecht. Di t/m vr 10-17u, za en zo 11-17u. Cat.€22,50. Inl: 030-2317296 of www.catharijneconvent.nl, www.prachtenpraalvandepaus.nl.