`Geld genoeg, maar geen durf'

Schoolbestuurder Lenssen ziet de autonome, zichzelf innoverende school mislukken. Geld blijft op de bank staan. ,,Scholen denken traditioneel. Als het rooster maar op orde is en er genoeg leraren zijn, dan is iedereen blij.''

Het onderwijssysteem in Nederland, zegt Leo Lenssen, ,,is niet ziek maar is rot, perfide''. Misschien word je er in het wereldje niet populair mee, maar hij wil het toch maar even gezegd hebben. ,,Scholen, ambtenaren, bestuurders, iedereen houdt elkaar in een wurggreep. Geld is er genoeg, maar niemand durft er iets mee te doen. De overheid ontmoedigt scholen om er iets mee te doen. En de scholen zelf ontbreekt het aan een visie om zinnig beleid te voeren.''

Lenssen, directeur van ROC ASA het regionale opleidingscentrum van Amsterdam, Utrecht en Amersfoort zit op zijn kamer op een voormalig klooster in Amersfoort. Sinds zijn optreden in tv-programma Buitenhof, afgelopen zondag, staat zijn mobiele telefoon niet stil. Collega's vragen hem verbijsterd waarom hij juist nu, vlak voor prinsjesdag, de eeuwige roep om meer geld voor het onderwijs ter discussie stelde. Maar er zijn ook steunbetuigingen, zegt Lenssen. ,,Dit probleem speelt al jaren. De onderwijsbegroting groeide dit jaar tot ruim 25 miljard. Ik ben niet de enige die dat een reusachtig bedrag vindt. Ik ben alleen de eerste die ermee naar buiten treedt.''

Eergisteren stapte Lenssen op als bestuurder van de Bve-raad, de brancheorganisatie voor het middelbaar beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie. De positie van Lenssen, die jarenlang de portefeuille financiën beheerde, was, zoals dat heet, onhoudbaar geworden. Hij stelde zondag dat het onderwijs, de basisscholen uitgezonderd, helemaal geen tekort aan geld hebben. Het onderwijs heeft juist een vermogen van 5,5 miljard euro op de bank staan. En van dat bedrag bestaat 2,3 miljard uit zogeheten liquide middelen geld dat zo uitgegeven kan worden.

Lenssen haalt zijn cijfers uit een intern rapport van de Centrale Financiële Instellingen van het ministerie van Onderwijs, waar deze cijfers in staan. In het rapport van januari van dit jaar staat ook: ,,De financiële positie van de gezamenlijke onderwijsvelden [...] kan eind 2001 als `goed' worden omschreven.'' Sterker, het gaat ieder jaar beter. Alleen al in 2001 hielden de scholen bij elkaar 269 miljoen euro als `exploitatieresultaat' over, het jaar ervoor was dat 187 miljoen.

Maar zeggen dat het onderwijs helemáál niet in geldnood is, is vloeken in de kerk, stelt Lenssen. Voorzitter Margo Vliegenthart van de Bve-raad deed eergisteren een persbericht uitgaan waarin stond dat zij ,,bijzonder onaangenaam getroffen'' was door de opmerkingen van de bestuurder en dat Lenssen zijn uitspraken ,,betreurde''.

Lenssen: ,,Ik betreur helemaal niets. Ik stel alleen een misstand aan de kaak. Zeker in deze tijd vind ik dat er iets moet gebeuren. Het kabinet bezuinigt op mensen met een handicap en mensen die zorg nodig hebben. Met hen ben ik meer begaan dan met de problemen in het onderwijs. Het wordt tijd dat de scholen gaan kijken hoe de wereld verder in elkaar zit.''

Hoe komt het dat scholen zoveel geld oppotten?

,,De scholen zijn de afgelopen vijf, zes jaar financieel in grote mate autonoom gemaakt. Dat is op zich prima, want de overheid kan hun problemen niet oplossen. Maar het heeft nieuwe problemen opgeleverd. Alle scholen vinden zelf het wiel uit en zijn vooral met hun eigen wereldje bezig. En allemaal nemen ze dezelfde beslissing: ze zetten het geld dat ze over hebben op een bankrekening. Alle scholen bij elkaar zorgen er daardoor voor dat er honderden miljoenen euro's op de plank liggen. Per school is het wel te begrijpen, maar het is wel het geld van u en mij waar niets mee gebeurt. Bovendien, het risico dat ze ook echt in de moeilijkheden komen, is heel klein. Als ik het ruim inschat, zullen dat hooguit vijf van de 750 scholen zijn.''

Maar hoe verklaart u dan dat veel klaslokalen vies zijn en dat scholen de grootste moeite hebben om leraren te vinden?

,,Zo slecht is de bedrijfsvoering in het onderwijs. Het is een mythe dat scholen echt zo arm zijn, ze zijn bang om geld uit te geven. Er zijn ook wel scholen met weinig geld, maar de verschillen in het onderwijs zijn heel groot. Schoolbesturen in de provincie zwemmen in het geld.''

Waarom houden juist de middelbare scholen geld zoveel geld over?

,,Als je geld wilt uitgeven, dan moet je beleid hebben. Wil je het aantal zittenblijvers verminderen of wil je de achterstanden van allochtone leerlingen verminderen? Scholen hebben geen idee. Een rector van een kleine middelbare school uit Zeeland hield ook geld over, 300.000 euro. hij had geen idee waar hij het aan moest uitgeven, want de school had niet bedacht wat het wilde met het onderwijs, behalve eens een klas te verkleinen. Scholen denken traditioneel. Als het rooster maar op orde is en er genoeg leraren zijn, dan is iedereen blij.''

,,In het hoger en beroepsonderwijs wordt ook geld opgepot, maar is de situatie wat minder ernstig. De instellingen moeten daar knokken voor de studenten en dat geld daarom moet rollen. Daarom proberen zij zichzelf te vernieuwen, bijvoorbeeld door klassikale lessen af te schaffen of nieuwe studies te beginnen. En wij in het beroepsonderwijs krijgen leerlingen die nog niet eens een vmbo-diploma hebben, het risico dat zij uitvallen is groot.

,, Maar middelbare scholen zijn verzekerd van een vaste instroom, omdat leerlingen daar nog naar school moeten. Daar verandert dus niets. De middelbare school ziet er nog net zo uit als honderd jaar geleden. Het is er saai, duurbetaalde leraren draaien voor de klas hun lesje af en zijn de helft van de tijd bezig huiswerk te overhoren.''

Het ministerie van Onderwijs weet dat dit gebeurt. Waarom grijpt het niet in?

,,Er is in het onderwijs een cultuur ontstaan dat over geld niet principieel gepraat wordt. De mantra is: er is te weinig geld. Scholen zeggen het, de Tweede Kamer zegt het, de brancheorganisaties zeggen het. En ook de minister van Onderwijs moet dat ook zeggen. Als je niet meeroept, breek je de code. De overheid weet niet wat ze wil. Aan de ene kant roept de minister ze dat scholen meer vrijheid geeft. Maar zodra een school eens wat onderneemt, trekt het ministerie meteen aan de bel omdat het misschien niet volgens de regels is.''

Wat moet er gebeuren?

,,De scholen zouden een gemeenschappelijk ontwikkelingsbank op kunnen zetten, waar zij allemaal een kleine premie aan betalen. De boeren hebben tientallen jaren geleden de Boerenleenbank opgericht. Zo'n gezamenlijke code heeft het onderwijs ook nodig. De middelbare scholen hebben vorig jaar een nettobedrag van 269 miljoen euro overgehouden. Dat is gewoon winst, daar kun je veel goede dingen mee doen.''

,,Daarnaast moeten scholen meer ruimte moeten krijgen om eens iets te durven ondernemen. Neem die strakke exameneisen. Waarom hebben we ooit besloten dat iedere leerling op hetzelfde moment examen doet en niet wanneer hij er klaar voor is? Ik garandeer je dat veel de vwo-leerlingen in vijf jaar van school kan in plaats van zes. Dat levert miljoenen op. En waarom mag een school het zittenblijven niet afschaffen? Tienduizenden leerlingen moeten per jaar een heel schooljaar overdoen omdat ze een vak niet hebben gehaald. Als je die leerlingen net als studenten herkansingen geeft in plaats van ze gedwongen langer op school houdt, los je meteen het lerarentekort en de klassengrootte op. Maar probeer niet met zulke ideeën te komen, want de regels zijn heilig.''