`Een conservatief kabinet? Ik dacht het niet'

Premier Balkenende wil dat de burger zijn verantwoordelijkheid weer neemt. En dat geldt ook voor zieken, werklozen en nieuwkomers. `Hier komen, is kiezen voor Nederland.'

Gewapend met een stapel ingrijpende bezuinigingen, `afrekenbare doelstellingen' en ideeën over de verhouding tussen autochtonen en allochtonen in de samenleving, ziet premier en CDA-leider Jan Peter Balkenende uit naar het debat morgen en overmorgen met de Tweede Kamer. Tenminste, als het maar over de inhoud gaat en niet, zoals zo vaak, over ,,wat er met personen gebeurt'', zegt hij twee dagen voor prinsjesdag in het vernieuwde interieur van het Torentje. ,,Ik ben vooral nieuwsgierig naar hoe het parlement omgaat met de moeilijke dingen waar we op het ogenblik voor staan – daar gaat het debat over.''

De premier staat niet graag stil bij de reputatie van stuntelaar die hij in de Kamer heeft opgebouwd. Dat is ,,,selectieve waarneming'', meent hij, want hij heeft ook geslaagde debatten op zijn naam. En trouwens: ,,Eerlijk gezegd ben ik niet met mezelf bezig, maar met de inhoud van het beleid. Wat is er nódig?''

Nou, volgens u is het nodig 'geen gemakkelijke weg' te kiezen.

,,Dit kabinet, maar ook de Kamer en de maatschappelijke groepen zijn gebaat bij een aanpak die houvast biedt op de langere termijn. Verder kijken dan alleen de belangen van het hier en nu, en van het komende jaar, dat is in het verleden te weinig gebeurd. Juist in tijden dat het goed ging zijn we niet in staat gebleken veranderingen te bereiken in de zorg, WAO, de bureaucratie en het onderwijs. We weten dat Nederland gaat vergrijzen, dat de samenstelling van de bevolking anders wordt, ook in de verhouding autochtoon-allochtoon.

,,De vraag wat nodig is hangt af van dat beeld van de toekomst. Ons antwoord is: je moet de eigen verantwoordelijkheid van mensen stimuleren. Minder overheid, meer maatschappij. Minder collectieve verantwoordelijkheid, meer eigen verantwoordelijkheid. We schuwen lastige maatregelen niet, omdat we perspectief willen bieden. Dat valt samen met een minder goed draaiende economie. Daarom zijn de maatregelen pijnlijker, maar niet minder noodzakelijk.

De samenleving zal onder dit kabinet harder worden?

,,Het is de vraag of de traditionele verzorgingsstaat, met de overheid verantwoordelijk voor de verzorging van de wieg tot het graf, wel goed is voor de mensen zelf. De samenleving moet altijd de meest kwetsbaren bijstaan. Maar we zijn lange tijd bezig geweest om zekerheid af te meten aan de waarborgen die bijvoorbeeld via sociale zekerheidswetgeving werden geboden. Daarmee hebben we te weinig de potenties en de kansen van mensen benut. Een uitkering, dat leek mooi, maar uiteindelijk werden mensen wel gedwongen tot nietsdoen.

,,Ons hele denken is nu geënt op een samenleving waarin meer dynamiek ontstaat, waarin je niet alleen kijkt wat de overheid voor jou kan doen, maar naar wat je zelf kan betekenen voor de samenleving. Dat hoeft niet per se een hardere samenleving te zijn, maar wel een samenleving met meer eigen verantwoordelijkheid en onderlinge betrokkenheid.

Maar u wilt dat jongeren, ouderen en arbeidsongeschikten meer aan het werk gaan. Tegelijkertijd gaat u 'softe' reïntegratiemaatregelen afschaffen, terwijl de werkloosheid oploopt. Is verharding dan te vermijden?

,,Als we zouden zeggen: `laten we maar eens wachten met een paar maatregelen', dan weten we dat we de zaken niet op orde krijgen. In de sociale zekerheid is het probleem dat we eerder hadden moeten kiezen voor aanpassingen. Nu moeten we het spoor bewandelen van én loonmatiging, én concurrentiebevordering, én innovatie, én ingrepen in de sociale zekerheid, dat moet tegelijk. We hebben geen tijd om zaken voor ons uit te schuiven.''

De vakbonden zeggen: met dit kabinet valt niet meer te onderhandelen.

,,Ik geloof dat het geen schande is dat de overheid weet wat zij wil. In de discussies moet, nee, mág de overheid wel een beetje het voortouw nemen.

Maar valt er met u te onderhandelen?

,,Vorig jaar werden we een horrorkabinet genoemd. Toch sloten we toen een sociaal akkoord, zij het voor één jaar. Natuurlijk komen ook nu werknemersorganisaties met kritiek, maar wij staan open voor het gesprek. Bedenk wel: de marges zijn op dit moment gewoon erg krap. Duizenden werklozen die er per maand bijkomen, bijna 800.000 mensen die nu in de WW of de bijstand zitten. Er zijn enorm veel arbeidsongeschikten en onze concurrentiekracht blijft achter.

,,Dan kan je de staatschuld wat laten oplopen, maar uiteindelijk moet de rekening toch betaald worden. Je moet sámen onder ogen zien wat de problemen zijn van de Nederlandse samenleving en economie. En die zijn behoorlijk fors. Een ding staat vast: wanneer wij zachte heelmeesters zijn, dan komen we elkaar tegen, op een verkeerde manier in de toekomst.''

U hamert op de eigen verantwoordelijkheid van burgers, tegelijkertijd heropent u het normen en waarden-offensief. Spoort dat wel?

,,Je kunt zeggen dat het vraagstuk van waarden en normen iets is voor het individueel geweten. Dat wij ons daar niet mee bezig moeten houden. Nou, zo zit ik niet in elkaar en zo zit dit kabinet niet in elkaar.

,,De les van de periode rond de moord op Fortuyn – en het is breder, we zien het terug in onze belevingsonderzoeken – is dat mensen trots zijn op de Nederlandse samenleving, het fijn vinden om er te wonen, maar dat er ook een paar problemen zijn. Daarbij horen: respect, omgaan met elkaar. Al die zaken zeggen iets over de verantwoordelijkheid tegenover de ander. Daar kan en mag je je ogen niet voor sluiten.

Haakt u in op de Amerikaanse neoconservatieve agenda van president Bush? Onlangs zei u diens belangstelling voor normen en waarden te delen.

,,Wat goed kan zijn van conservatisme is de erkenning dat er bepaalde essentiële waarden zijn om te kunnen samenleven: respect voor de ander, opkomen voor de ander, solidariteit. Dat zijn vaste waarden die je nodig hebt. Alleen is de samenleving niet statisch. Ik geloof dat er nu sprake is van een duidelijke opwaardering van het gezin, maar de wijze waarop mensen binnen een gezin met elkaar omgaan, de vrijheden, dat is anders dan in het verleden.

,,Omdat je ook die dynamiek nodig hebt, kom ik minder goed uit met een begrip als conservatisme. Investeren in de kenniseconomie, is dat conservatief? Ik geloof het niet. Koersen op eigen verantwoordelijkheid, het zou best kunnen dat daar een conservatieve tendens in zit. Maar eigen verantwoordelijkheid is volgens mij ook iets dat gewoon bij deze tijd past.

Is dit kabinet misschien cultureel-conservatief? In het regeerakkoord is bijvoorbeeld sprake van Nederlandse normen en waarden.

,,Juist in een groter Europa moet je je afvragen: wat maakt deze samenleving tot de Nederlandse? Het is van belang je eigen geschiedenis te kennen, om te weten wat tolerantie betekent, maar ook om te weten: hier ligt de grens, hier houdt het een keer op.

Wat is dan de harde kern van de nationale identiteit?

,,Dat we multicultureel zijn is een gegeven. Maar om die verscheidenheid te kunnen hebben, heb je wel eerst eenheid nodig, door de taal, respect voor de rechtsregels. Als je kiest om naar Nederland te komen, dan moet je erbij willen horen. Komen is kiezen.

Ligt in al uw voornemens het antwoord besloten op de onvrede die vorig jaar bij de verkiezingen bleek?

,,Niemand mag zeggen dat de gevoelens van mensen van `niet-begrepen zijn' nu zomaar weg zijn. Voor die gevoelens kun je als politicus niet genoeg oog hebben. Daarom zeggen wij duidelijk wat van ons mag worden verwacht – de doelen die we willen bereiken met extra investeringen in onderwijs, veiligheid enzovoort.

Moeten ministers weg die hun doelen niet halen?

,,Nou, weg moeten. Het oordeel daarover ligt bij de kiezer. En als ministers wanpresteren, is het aan de Kamer het vertrouwen op te zeggen.''