`Dus moet je concessies doen aan de VS'

De huidige VN voldoen niet meer. Maar oud-minister Pronk is niet optimistisch dat snel overeenstemming wordt bereikt over een nieuwe gietvorm voor de internationale rechtsorde.

Kofi Annan, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, drong vorige week aan op ,,radicale hervormingen'' van `zijn' VN. Dat wordt hoog tijd, beaamt oud-minister Jan Pronk. Het liefst zou hij zelfs zien dat de organisatie een geheel nieuwe start maakte. Een `nieuw San Francisco', zoals Pronk dat noemt, naar de stad waar 58 jaar geleden de wieg stond van de VN.

De huidige structuur van de VN, die dateert uit 1945, voldoet niet meer en moet drastisch worden aangepast om de organisatie weer effectief te maken, meent de voormalige minister van Ontwikkelingssamenwerking. Noch de Algemene Vergadering, noch de Veiligheidsraad, noch veel van de gespecialiseerde organisaties werken volgens hem naar behoren.

Pronk kan met enig gezag spreken. Niet alleen was hij als minister vele malen in New York bij de VN en werkte hij bij de VN-organisatie voor handel en ontwikkeling (UNCTAD) in Genève, halverwege de jaren `90 was hij bovendien lid van een internationale commissie. Op verzoek van Annans voorganger, Boutros Boutros Ghali, kwam die met suggesties voor een hervorming van de VN. Veel van de aanbevelingen van 1995 zijn volgens Pronk nog altijd actueel.

In zijn kamer op het Haagse Institute of Social Studies, waar hij tegenwoordig een dag in de week hoogleraar is, betoogt hij met de van hem bekende bevlogenheid dat de Veiligheidsraad moet worden uitgebreid. ,,De Veiligheidsraad blijft de sleutel in het geheel. Er moeten enkele nieuwe permanente leden bijkomen zonder vetorecht'', aldus Pronk. ,,Ik denk aan een land als India. Ook zou het vetorecht van de permanente leden moeten worden beperkt. Helemaal afschaffen is nu niet haalbaar.''

En het instrumentarium van de Veiligheidsraad? Ook daarin moet verandering komen, vindt Pronk. De VN moeten beschikken over een eigen politiemacht om zo nodig snel bij conflicten in de wereld tussen beide te kunnen komen. Nu zijn de VN afhankelijk van troepen, die de lidstaten willen leveren. Dat is vaak een zeer tijdrovende geschiedenis.

Ook vindt Pronk dat de talrijke intergouvernementele organen van de VN drastisch moeten worden gesaneerd en beperkt. Hij noemt onder meer de Ecosoc, de UNCTAD en de zogeheten Tweede Commissie van de Algemene Vergadering. ,,Daar wordt eindeloos gepalaverd zonder dat het iets oplevert. Je kunt die organisaties beter laten fuseren.'' Een deel van hun werk kan ook worden overgenomen door de Wereld Handelsorganisatie (WTO). De Veiligheidsraad, het machtigste orgaan van allemaal, zou voorts een aparte kamer moeten krijgen voor sociaal-economische kwesties, stelt Pronk.

Ook binnen het almaar groeiende aantal gespecialiseerde VN-organisaties moet stevig worden gewied. Het is onnodig aparte organisaties voor voedsel (WFP) en voor landbouw (FAO) te hebben, meent de oud-minister. Ook het milieuprogramma UNEP en het comité voor duurzame ontwikkeling overlappen elkaar veel te veel en kunnen net zo goed in gefuseerde vorm verder.

Het wordt verder tijd het monopolie binnen de VN van regeringen te doorbreken. Vanouds beroepen die zich op hun soevereiniteit, als er kritiek op hen wordt geuit. ,,Er moet een ander evenwicht worden gevonden tussen de soevereiniteit van de lidstaten en de waarden uit het VN-verdrag. Dat evenwicht is nu zoek. Geef de samenleving de kans via een People's Forum of petities de VN te benaderen, zonder dat een regering dat kan tegenhouden'', zegt Pronk. ,,Zo zouden bij voorbeeld ook de Tibetanen en de Koerden een kans hebben hun zaak aan te kaarten bij de VN.''

Pronk is politicus genoeg om te beseffen dat een hervorming van de VN tot mislukken is gedoemd zonder medewerking van de Verenigde Staten. ,,Op het ogenblik proberen de VS de VN te marginaliseren. De Amerikanen zoeken via gelegenheidscoalities naar een soort schaduw-VN. Dat is de dood voor de VN. Dus moet de hervorming van de VN naar de smaak van de VS zijn. Dan moet je concessies doen. Anderzijds hebben de VS bij zaken als terrorismebestrijding en de klimaatsverandering het wereldsysteem meer nodig dan ze denken.''

Pronk is bereid de VS ver tegemoet te komen. Als Washington vindt dat er bij voorbeeld ruimte voor regime change moet zijn, dan moet die mogelijkheid in VN-verband wellicht worden geschapen. Pronk: ,,Maar het moet wel in VN-verband gebeuren.'' Hij erkent dat er in het geval van Irak geen overeenstemming mogelijk bleek. Maar uit het recente verleden zijn er wel voorbeelden. Hij wijst op het Zuid-Afrika van de apartheid en enkele Latijns-Amerikaanse dictatoriale regimes, die in het recente verleden deels door interne, deels door externe druk ten val werden gebracht.

De oud-minister is niet optimistisch dat het op korte termijn zal lukken de VN te hervormen en slagvaardiger te maken, laat staan een `nieuw San Francisco' te verwezenlijken. Hij weet uit eigen ervaring dat eerdere pogingen tot hervormingen altijd strandden. Dat is volgens hem niet zozeer de schuld van de lidstaten als wel te wijten aan de neiging van VN-diplomaten en medewerkers in New York de status quo te handhaven.

Pronk bespeurt bovendien een toenemende neiging bij landen om aan hun eigen soevereiniteit te hechten. ,,Ik ben heel pessimistisch. Tien jaar geleden, na de val van het communisme, had ik meer hoop. Toen had het gekund, maar in de tweede helft van de jaren '90 zijn de zaken de verkeerde kant uitgegaan. De enige hoop om het tij te keren is nu dat landen zelf weer inzien dat de huidige weg hun belangen niet dient. De rest is wishful thinking.''