Tillmans ontpopt zich als romanticus

Je vraagt je af hoe Wolfgang Tillmans het voor elkaar heeft gekregen. Zijn foto van twee herten die het spoor oversteken moet in een fractie van een seconde gemaakt zijn. Toch is hij haarscherp en mooi van compositie. De treinrails draaien in een flauwe bocht door een fraai herfstbos, de herten huppelen er met elegante sprongen overheen. Zat de fotograaf naast de machinist of volgde hij de treinrails wellicht te voet toen de twee dieren in beeld kwamen? Wat vaststaat is dat Tillmans zijn camera in de aanslag had en zonder aarzelen afdrukte toen de unieke situatie zich voordeed.

Het oeuvre van de Duitse fotograaf Wolfgang Tillmans (1968) telt talloze van dit soort ogenschijnlijke toevalstreffers. Hij fotografeerde overvliegende Concordes, prachtige regenbogen, politiehelikopters die met zoeklichten een nachtelijke stad afspeuren, en een rat die door de spleten van een putdeksel gluurt. Hij legde de bliksem vast, was getuige van zons- en maansverduisteringen en zag in 1997 de komeet Hale-Bopp langs de aarde scheren – stuk voor stuk onderwerpen die zich niet eenvoudig laten fotograferen. Het is alsof Tillmans voortdurend op de juiste plek en de juiste tijd door zijn lens kijkt.

Eind jaren tachtig begon Tillmans zijn carrière als chroniqueur van de Duitse kraak- en homobeweging. Hij maakte foto's tijdens demonstraties, raves, festivals en love parades, en publiceerde zijn werk in toonaangevende tijdschriften als i-D, Purple en The Face. Zoals Nan Goldin in de jaren tachtig verslag had gedaan van de New Yorkse underground, zo legde Tillmans de clubscene van de jaren negentig vast – een werkwijze die hem de bijnaam Mr. Zeitgeist opleverde.

Maar ook zijn persoonlijke leven bracht hij openhartig in beeld. Op tentoonstellingen wisselde hij intieme portretten van vrienden af met vakantiefoto's en alledaagse kiekjes van etenswaren, kledingstukken en bloemen. Vernieuwend was de manier waarop hij die beelden, zonder duidelijke rangorde of chronologie, losjes met spelden en plakband aan de wanden bevestigde.

Voorlopig hoogtepunt in Tillmans' loopbaan was het winnen – als eerste niet-Britse kunstenaar én als eerste fotograaf – van de prestigieuze Turner Prize in 2000. Deze zomer werd de Duitser geëerd met een groots overzicht in de Tate Britain in Londen. Desondanks vond hij tijd om een bescheiden solopresentatie, zijn eerste in Nederland, in te richten in De Hallen. Tillmans nam dozen vol fotomateriaal mee naar Haarlem, sloot zich een week op in de monumentale tentoonstellingshal en maakte uiteindelijk een even brave als eenzijdige expositie.

Het zijn louter landschappen die de bezoeker hier te zien krijgt. Tillmans ontpopt zich als een rechtgeaarde romanticus, met foto's van bloemenweides, besneeuwde bergtoppen, sterrenhemels en zonsondergangen. Talloze vergezichten, gemaakt vanuit vliegtuigen of vanaf hoge torens, hangen boven en naast elkaar aan de muren. Sommige hebben de grootte van een ansichtkaart, andere zijn uitvergroot tot posterformaat. Er zitten prachtige opnames tussen, zoals die van de overstekende herten, of die van een snelweg met twee viaducten waar toevallig net twee witte vrachtwagens elkaar kruisen. Maar te vaak ook schotelt Tillmans ons clichématige of suffe plaatjes van weinig spectaculaire landschappen voor – plaatjes die het niveau van de gemiddelde vakantiefoto nauwelijks ontstijgen.

De kracht van Tillmans' werk schuilt juist in de veelheid en diversiteit aan beelden, in de spannende combinatie van bijvoorbeeld huiselijke taferelen met expliciet naakt. In Haarlem heeft de kunstenaar zich blindgestaard op één specifiek thema, dat ook nog eens het minst interessante deel van zijn oeuvre is.

Tillmans, zo bedreven in het fotograferen van het ruige nachtleven, is op zoek gegaan naar ware schoonheid. Met een nogal zoetsappige tentoonstelling als resultaat.

Tentoonstelling: Wolfgang Tillmans. T/m 2 nov in De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem. Di t/m za 11-17u, zo 12-17u. Inl: 023-511 5775 of www.dehallen.com