In de Zesde symfonie klinkt eindelijk veel emotie

Spectaculair en flitsend toonde Valery Gergjev zich tijdens het laatste weekeinde van zijn Rotterdamse festival opnieuw een vliegende werelddirigent. Vrijdagavond dirigeerde hij het Rotterdams Philharmonisch Orkest in de Rotterdamse Doelen. Zaterdagmiddag leidde hij tijdens de Matinee in het Amsterdamse Concertgebouw – het buitenpodium van het Gergjev Festival – het orkest van het Mariinski Theater in Sint Petersburg. Het sprankelend en briljant gespeelde concert was via de radio live te horen in Nederland, Noorwegen, Polen en Japan en wordt later nog uitgezonden in elf Europese landen en Canada.

Direct na de Matinee vloog Gergjev naar Sint Petersburg voor een vergadering over de toekomst van het Mariinski theater, waarvan hij artistiek leider is. Vorige week maandag, toen Arie van Beek in Rotterdam Jevgeni Onjegin dirigeerde, vloog Gergjev al even naar Moskou heen en weer om het Kremlin te vragen om hulp na de brand in de decoropslag van het Kirov Ballet. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest helpt 30 oktober met een benefietconcert.

Zaterdagavond kon Gergjev in Sint Petersburg meteen praten over het nieuwe rampje dat het Mariinksi Theater vrijdagavond trof. Tijdens de première van een nieuwe productie van Het Zwanenmeer begon de sprinklerinstallatie te spuiten. Aanvankelijk dacht het publiek dat het bij de voorstelling hoorde, tot de dansers van podium vluchtten en een deel van het decor instortte.

Zondagmiddag was Gergjev weer, via Parijs en Amsterdam, terug in Rotterdam voor het slotconcert van het elfdaagse Gergjev Festival, dit jaar geheel gewijd aan Prokofjev. Op het podium van de Doelen zaten het Rotterdams Philharmonisch Orkest èn het Mariinski Orkest, de twee orkesten waarvan hij chef-dirigent is. Na afloop omhelsden de Russische en Nederlandse musici elkaar broederlijk. Eerder hadden de Rotterdammers met 4-1 een voetbalwedstrijd tegen de Russen gewonnen.

Zaterdagavond, toen Gergjev even in Sint Petersburg was, klonk in De Doelen hetzelfde concert dat Gergjev en het Mariinski Orkest hadden gegeven in de Amsterdamse Matinee. Het Mariinksi Orkest werd nu gedirigeerd door Otto Tausk, sinds kort in Rotterdam de assistent-dirigent, die het orkest `inzeept' voor de drukke Gergjev. Het bijzondere was nu dat Gergjev deze keer in Amsterdam het Mariinski Orkest had ingezeept voor Tausk.

Otto Tausk had zich niet voorgenomen Gergjev te kopiëren en het Mariinksi Orkest speelde wat Tausk wilde en dat klonk nogal anders dan tijdens de Matinee, enkele uren eerder. Tausk dirigeerde Prokofjevs Klassieke symfonie ontspannen en elegant, waar de altijd gespannen Gergjev zich eerder markanter en expansiever toonde met feller uitgelichte details.

De balletmuziek Chout miste veel van Gergjevs morbide en groteske profilering – Tausk doet weinig met zijn linkerhand terwijl de linkerhand van Gergjev legendarisch is met al die vingers, wapperend in de wind van de muziek. De Zevende symfonie, spetterend in Amsterdam waar Gergjev de muziek op scherp zette, was in Rotterdam respectabel. In De Doelen werd dit concert beluisterd door Prokofjevs zoon Svjatoslav en diens zoon Sergej Prokovjev.

Met 55 evenementen in elf dagen, bijgewoond door 26.000 vaak jonge bezoekers, was het achtste Gergjev Festival verreweg de omvangrijkste, belangrijkste en veelzijdigste herdenking van Prokofjev, die vijftig jaar geleden overleed. Gergjev is erin geslaagd de vaak ondergewaardeerde Prokofjev te presenteren als de componist van een belangrijk en groot 20ste-eeuws oeuvre, ook al moest hij zich vaak voegen naar het stalinisme en klinkt er nogal wat koudvuur. Door die veelheid van Prokofjev-muziek hoorde men ook beter de `typische Prokofjev', zoals de voortdurend terugkerende grote contrasten tussen de delen, maar ook daarbinnen.

De tijdens het slotconcert gespeelde Ode aan het eind van de oorlog was daarvan het extreemste voorbeeld, gecomponeerd voor de curieuze bezetting van vier piano's, vier harpen, uitgebreid blaasorkest, slagwerk en bassen. Dreunende en beukende luidruchtigheid werd hier afgewisseld met tedere en vredige landelijke lyriek. Het verder even bombastische als baldadige stuk kreeg enorme publieke bijval.

De tragiek van Prokofjev is niet alleen dat hij suspect werd door zijn terugkeer naar het stalinistische Rusland, maar ook dat hij vaak wat te laat kwam. Veel was in zijn soort al eens eerder gedaan, soms beter, soms spectaculairder. En dan werd Prokofjev nog ingehaald door Sjostakovitsj, de grootste en productiefste symfonicus van de twintigste eeuw: hij schreef vijftien symfonieën tegen Prokofjev zeven. Met de populaire Klassieke symfonie was Prokofjev wel de uitvinder van het neoclassicisme.

De zaterdag gespeelde balletmuziek Chout (De hansworst) herinnert aan Stravinsky's eerder geschreven Petroesjka. Prokofjevs eigentijdse Tweede symfonie veroorzaakte in Parijs minder ophef dan de Jazz Symphony en Airplane Sonata van George Antheil, die bij zijn recitals een pistool op de piano had liggen om het publiek in bedwang te houden.

Prokofjevs opera Semjon Kotko (1939) over een soldaat in de chaos na de Eerste Wereldoorlog, fantastisch uitgevoerd op dit festival met drieëntwintig Russische zangers, herinnert zelfs aan drie andere composities. Semjon Korko speelt net als Moessorgski's Boris Godoenov in een `Tijd van Troebelen'. Stravinsky schreef al direct na de Eerste Wereldoorlog L'histoire du soldat. En het bevrijdende trompetsignaal in Semjon Kotko verwijst naar Beethovens Fidelio. Maar een aantal Prokofjev-stukken is geliefd, zoals Peter en de wolf en zelfs onbetwist toprepertoire, zoals zijn balletmuziek Romeo en Julia.

Het slotconcert eindigde met de Zesde symfonie. Het was ook een hoogtepunt, want in deze fantastische uitvoering met twee orkesten werd de Zesde door Gergjev neergezet als een van Prokofjevs sterkste muzieken, een indrukwekkend en voor Prokofjev zeldzaam emotioneel stuk met heftige gevoelsontladingen dat soms vertwijfeld roept temidden van een afwisselend schrijnende en milde Mahleriaanse klankwereld.

Gergjev Festival o.l.v. Gergjev en Tausk. 12 t/m 14/9 Rotterdam.

Concert: Mariinski Orkest o.l.v. Valery Gergjev. 13/9 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4 op nader te bepalen datum.

Vandaag vliegt Gergjev naar New York. Het negende Gergjev Festival brengt volgend jaar van 15 t/m 23 oktober `De wereld van Tsjaikovski', met ook muziek van Rachmaninov, Rubinstein, Debussy en Sibelius.