Bordeelstraat

Dit weekend hoorde ik een fraaie verspreking bij de groenteboer. Een oudere vrouw die voor mij aan de beurt was, vroeg de jongen achter de toonbank of hij de boodschappen bij haar thuis wilde bezorgen. ,,Ik woon op de hoek van de Garenkokerskade en de Burgemeester Bordeelstraat'', zei ze. Eerst dacht ik dat ik het niet goed had verstaan, maar terwijl de jongen de boodschappen in een doos deed, herhaalde zij het: ,,Op de hoek van de Garenkokerskade en de Bordeelstraat.'' ,,Ja, ik weet het'', echode de jongen, ,,hoek Boreelstraat.'' Hij deed dat heel vriendelijk, zonder de nadruk te leggen op Boreel-, wat de indruk had kunnen wekken dat hij haar corrigeerde.

Hoe komt iemand ertoe om Boreelstraat te verhaspelen tot Bordeelstraat? Als ik zoiets zou horen uit de mond van een student (,,bij ons in de Bordeelstraat'') zou het meteen duidelijk zijn: studentikoze humor. Maar de oudere dame maakte duidelijk geen grapje. Misschien was zij een beetje in de war, maar die indruk maakte zij niet. Het zou kunnen zijn dat zij er zó op gespitst was die straatnaam nooit fout te zeggen dat het nu toch een keer gebeurde (een foutje in de categorie ,,wilt u één of twee klontjes suiker in uw neus?''), maar aangezien zij het twee keer achter elkaar zei, lijkt dit me nogal onwaarschijnlijk.

Daarom gok ik erop (ik vond 't onbeleefd om het haar te vragen) dat zij denkt dat de straat bij haar om de hoek werkelijk is genoemd naar ene burgemeester Bordeel, in plaats van naar jhr. mr. Jacob Willem Gustaaf Boreel van Hogelanden (1852-1937). Wellicht zou Bordeelstraat tout court haar achterdocht hebben gewekt (,,er is of was hier helemaal geen bordeel''), maar ik vermoed dat de combinatie met burgemeester de naam voor haar niet alleen aannemelijk maakt, maar zelfs fatsoenlijk, want burgemeesters zijn doorgaans eerbiedwaardige mensen. Trouwens, je hebt toch wel meer gekke namen, zoals Poepjes, Naaktgeboren en zelfs Pooijer en Van de Kloots? En het lijkt zelfs logisch, want iedereen weet wat een bordeel is, maar een boreel is niks.

Ik vraag me trouwens af of er in Nederland een heuse Bordeelstraat bestaat. Als bijnaam zal-ie wel voorkomen – net als Hoerensteeg(je) en Tippelkade – maar is er ooit een straatnamencommissie geweest die de moed heeft gehad zo'n historisch gegroeide naam officieel te maken? Of kun je dat fatsoenlijke burgers niet aandoen, dat zij als adres moeten opgeven Temeierplein, Lichtekooikade of Bordeelstraat?

HOE LANGER HOE ZWANGER. Hoe zou het ondertussen met Máxima gaan? Hoe langer hoe zwanger neem ik aan, waarbij natuurlijk meteen de vraag rijst waar die curieuze uitdrukking vandaan komt. Duidelijk is dat het een variant is op (onder meer) hoe langer hoe liever, waarin zwanger vanwege het rijm bijna vanzelfsprekend lijkt. Het leek mij een vondst uit feministische hoek uit de jaren zestig of zeventig, een zuster van blijf van m'n lijf en baas in eigen buik, maar vooralsnog heb ik alleen kunnen vinden dat het de titel was van een cabaretprogramma waarmee Joke van Leeuwen in 1981-'82 op de planken stond. Is hoe langer hoe zwanger inderdaad een vondst van Joke van Leeuwen, of is-ie al ouder? Wie weet er meer?

Opmerkelijk is overigens dat de uitdrukking nauwelijks op schrift te vinden is; op internet vond ik haar als bijschrift bij een foto van een hoogzwangere hond (,,Daantje wordt [...] maar dikker en dikker''). In de spreektaal hoor je de uitdrukking wel geregeld, vooral uit de mond van of met betrekking tot vrouwen aan wie je duidelijk kunt zien dat ze zwanger zijn. Een variant vond ik in een column van Adriaan Jaeggi in de Volkskrant van juli 2002: ,,Hugo grinnikte. `Hoe zwanger hoe banger', zei hij.'' En in 2000 verklaarde de arts Jan Mens in het Algemeen Dagblad over ,,de werkelijke oorzaak'' van lage rugpijn: ,,Vroeger dacht men dat deze vorm van rugpijn het gevolg was van een holle rug. Dat blijkt gezichtsbedrog. Sterker nog: de rug wordt rechter en de zwangere vrouwen langer. Ik zou haast willen zeggen `hoe zwanger, hoe langer'.''

Reacties naar sanders@nrc.nl