Jakarta negeert autonomie van Papoea

In Papoea groeit de boosheid over het gemak waarmee de Indonesische regering de eigen regels over de autonomie van de provincie negeert.

Jacobus (Jaap) Solossa verhief deze week voor het eerst zijn stem. In het weekblad Tempo verweet hij de regering in Jakarta de wet met voeten te treden. Solossa is gouverneur van Papoea, de grootste en meest oostelijke provincie van Indonesië. Die kreeg per 1 januari 2002 bijzondere autonomie, maar werd begin dit jaar bij presidentieel decreet in drieën gedeeld. ,,De gouverneur noch de bevolking van Papoea is hierin gekend'', zegt Solossa, ,,het decreet kwam als een volslagen verrassing.''

De opdeling was het vreemdste staaltje bestuurlijke herindeling dat Indonesië tot nu toe heeft gekend. Ingewijden vertellen dat de coördinerende minister van Politieke en Veiligheidszaken niet op de hoogte was en dat het een opzetje was van de staatsveiligheidsdienst (BIN).

In februari riep een handjevol plaatselijke notabelen in Manokwari, een stadje op het westelijke schiereiland Vogelkop, de provincie West Irian Jaya uit (Irian Jaya is de oude naam van Papoea). De `waarnemend gouverneur', Abraham Atururi, is een ex-officier van de militaire veiligheidsdienst. Op 27 augustus werd Timika, een mijnstadje aan de voet van het Centrale Bergland, uitgeroepen tot hoofdstad van de nieuwe provincie Midden Irian Jaya. Dit provoceerde felle botsingen tussen voor- en tegenstanders van de driedeling waarbij vijf doden vielen. De energie die tot voor kort werd uitgeleefd in acties voor meer provinciale zeggenschap is door Jakarta omgeleid in een horizontaal conflict tussen Papoeanotabelen die azen op bestuursposten en hun eigen bevolking.

De ingreep van hogerhand staat haaks op het vier jaar geleden door president Wahid ingezette beleid om randgewesten met grieven jegens Jakarta, zoals Atjeh en Papoea, te apaiseren door ze een groter aandeel in de provinciale baten en meer bevoegdheden te geven. De driedeling druist niet alleen in tegen de geest van het decentralisatiebeleid, maar ook tegen de letter van de wet.

In oktober 2001 nam het nationale parlement wet 21/01 aan, die Irian Jaya omdoopte in Papoea, de provincie het grootste deel van de baten uit mijnbouw, visserij en houtkap gunde en voorzag in een tweekamerstelsel. Naast het streekparlement moet een Papoea Volksraad (MRP) komen. Die moet worden samengesteld uit Papoea's – traditionele en religieuze leiders en vrouwen – en moet erop toezien dat de cultuur en de rechten op de grond van de autochtone bevolking worden ontzien. Een besluit tot herindeling van Papoea behoeft goedkeuring van het streekparlement en van de MRP.

De installatie van de MRP wordt echter opgehouden door Jakarta. Gouverneur Solossa: ,,Men is daar beducht dat de MRP een superbody wordt en kan worden gebruikt om de onafhankelijkheid uit te roepen. Dat is bekrompen. De MRP is een cultureel, geen politiek lichaam, en bij de rekrutering van raadsleden kan worden gelet op loyaliteit aan de eenheidsstaat.''

De angst dat autonomie een voorportaal voor afscheiding is, leeft bij gepensioneerde generaals, maar ook bij nationalisten als president Megawati Soekarnoputri. In boze dromen ziet zij Papoea, dat door haar vader Soekarno werd bevrijd van het Nederlandse juk, teloorgaan. Zij is zich nauwelijks bewust van de traumatische manier – een gemanipuleerd `referendum' in 1969 – waarop Papoea bij Indonesië werd gevoegd en van de rechtsschendingen waarmee het Papoeaprotest is onderdrukt. Ze is dan ook gevoelig voor influisteringen van generaals die het spook van het separatisme blijven oproepen. Zij doen dat niet geheel belangeloos. Het leger profiteert van Papoea's natuurlijke rijkdommen door illegale handel in tropisch hout en `protectie' van de Amerikaanse firma Freeport, die een koper- en goudmijn exploiteert.

Intussen rijst de vraag wie er verantwoordelijk is voor het beleid inzake Papoea. De minister die de departementen voor binnenlandse en veiligheidszaken coördineert, Susilo Bambang Yudhoyono, is een voorstander van autonomie. In juli zei hij in de provinciehoofdstad Jayapura: ,,We moeten toegeven dat niet alle landelijke politici en hoge ambtenaren eenzelfde visie hebben op de kwestie Papoea. Maatregelen zijn in strijd met bestaande regelgeving en de autonomiewet. Ik zal dit in het kabinet aan de orde stellen.''

Een maand later werden de inwoners van Timika verrast met de `declaratie' van Midden Irian Jaya. Gouverneur Solossa: ,,Ons binnenlands bestuur kent zulke declaraties helemaal niet. Kwesties als deze dienen geregeld te worden in nauw overleg tussen de centrale en provinciale regeringen.''