Hoe koud het was en hoe ver

Ter gelegenheid van de Polar Circle Marathon, die morgen op Groenland wordt gelopen, behandelt Pieter Steinz in kaart 37 van de literaire atlas de fictie uit het Hoogste Noorden.

`Hier heeft de wintervorst zijn zetel opgeslagen; / Hier is zijn erf, zijn rijk! Hier zijn geen lentedagen [...] / Hier houdt geen sterv'ling 't uit [...] Geen andre plek op aard, hoe karig ook bedeeld, / Is zo ellendig naakt, zo arm aan groei en teelt.' Aldus Hendrik Tollens, de negentiende-eeuwse Dichter des Vaderlands, in zijn ijzingwekkende `tafereel' De overwintering der Hollanders op Nova Zembla in de jaren 1596 en 1597. Het 718-regelig verslag van de gestrande tocht van Heemskerk en Barends om de Noord won in 1819 de gouden medaille van de Maatschappij van fraaije Kunsten en Wetenschappen; het is nog steeds een van Neêrlands meest tot de verbeelding sprekende evocaties van de poolwinter en van de ontberingen die gepaard gaan met een verblijf in het Hoogste Noorden. Alleen Willem Frederik Hermans zou honderdvijftig jaar later in Nooit meer slapen de polaire wanhoop nog voelbaarder maken – waarbij de middernachtzon en de steekmuggen de plaats innamen van Tollens' poolnacht en ijsberen.

Een `rampzalig oord, misdeeld van elken zegen' noemde Tollens het eiland Nova Zembla. De meeste anderen die over het gebied rondom de Noordpoolcirkel hebben geschreven, zijn het met hem eens, al prijst een enkeling de woeste ledigheid van het landschap. In het typische poolcirkelboek zijn de nachten lang, de temperaturen laag, de sneeuwjachten dodelijk en de mensen stug – of ze nu in Alaska of IJsland wonen. Een roman die zich afspeelt in het noorden van Zweden vertoont meer overeenkomsten met een roman over Siberië dan met een roman die is gesitueerd in Stockholm. Rond de 65ste breedtegraad begint een ander land.

Vrolijk zijn de verhalen over het Hoge Noorden dus niet. Op een enkele kinderboekenschrijfster na richten de sneeuw-en-ijsschrijvers zich op dood, desillusie en verderf. Soms, zoals in het geval van de naar Siberië verbannen Russen Solzjenitsyn en Sjalamov, kan dat ook niet anders: in de Goelag liepen nu eenmaal weinig koetjes en kalfjes rond. Maar ook de geboren noorderlingen gebruiken de poolwinter vooral als decor voor moord en doodslag. Wie de psychologische misdaadromans van Peter Høeg (Smilla's gevoel voor sneeuw) en Kerstin Ekman (Zwart water) heeft gelezen, is hard toe aan het enige ijszeeverhaal waar hartelijk om te lachen valt: Asterix en de grote oversteek.

Volgende week Rusland. Reacties: steinz@nrc.nl