Einde van het westen

Amerika is geen democratie, maar een plutocratie, vindt Karel van Wolferen, wereldburger en hoogleraar `vergelijking politieke en economische instituties'. Oliebelangen spelen een grote rol in de Irak-oorlog, legt hij uit in zijn nieuwe boek `De ondergang van een wereldorde'.

En de media, niet alleen in Amerika maar ook in Europa, volgen de plutocraten niet kritisch. `Schröder en Chirac hebben beter door dat de `lunatics are running the asylum' dan Balkenende en De Hoop Scheffer.'

De Amerikaanse president George W. Bush heeft weer gelogen. Hij heeft zijn natie gisteravond via de televisie toegesproken en zijn speech stond vol onwaarheden.

Beetje verbaasd dat een verhaal zo begint?

Toch is dit een objectieve weergave van de werkelijkheid, zegt Karel van Wolferen. Een Europese correspondent in Washington die schrijft over de tv-toespraak die president Bush deze week hield, zou zijn verhaal eigenlijk zó moeten beginnen. Bush liegt weer. Maar helaas, zegt Van Wolferen, hoogleraar `vergelijking politieke en economische instituties' in Amsterdam: ,,Dat kan gewoon niet.''

Waarom niet?

,,Hoe bericht je objectief over iets wat een stel gekken doet? Da's een groot probleem. Het is in Europa nog altijd niet aanvaardbaar dat de beschermer van onze politieke beschaving handelt zoals hij handelt.''

Want dat is Amerika?

,,Zo wordt het nog gezien. Ondanks alles wordt het nog zo gezien door een meerderheid van de lezers. Ook in Duitsland en Frankrijk, hoewel minder dan in Nederland.''

De VS streven het algemeen belang na?

,,We denken wel eens: goh, daar hebben ze een scheve schaats gereden. Maar het idee is steeds: dit is tijdelijk, straks komt er een nieuwe regering, en dan gaan we weer terug naar hoe het was. Dat is natuurlijk wishful thinking.''

U denkt dat dat niet meer kan?

,,Nee, dat kan niet meer.''

Karel van Wolferen (Rotterdam, 1941) noemt zich wereldburger en in zijn geval is dat niet pretentieus. Hij was in Vietnam tijdens de oorlog, in India toen Indira Gandhi werd vermoord, op de Filippijnen bij de val van Ferdinand Marcos. Ook in Amerika was hij getuige van de geschiedenis. In 1969 stapte hij van de boot in de haven van San Francisco, net op tijd voor de People's Park Riots in Berkeley, een veldslag tussen hippies en het oude gezag. Later dat jaar kwam hij voor het eerst in zijn leven aan op Manhattan, precies op het moment dat Neil Armstrong als eerste mens landde op de maan. ,,We reden de Holland Tunnel in, op weg naar Manhattan, en toen was hij er bijna'', zegt Van Wolferen. ,,Op het moment dat we uit de tunnel kwamen, stond hij op de maan.''

Van Wolferen: ,,We kwamen 's avonds aan. Ik liep door de straten van Manhattan, met al die wolkenkrabbers om mij heen, en het was alsof ik een delirium had. Eindelijk was ik in New York! Een geweldige plek op aarde. Ik heb me er altijd thuis gevoeld.''

Maar het land waar Karel van Wolferen het langst een `thuis' had, is Japan. Van 1971 tot 1990 was hij er correspondent voor deze krant. Hij schreef een tiental boeken over het land waarvan er wereldwijd vele honderdduizenden werden verkocht, vooral in Amerika en Japan. Als hij zou moeten zeggen welke van die twee landen zijn tweede vaderland is, dan kiest hij waarschijnlijk voor Amerika. Hij kwam er vaak, op vakantie of om lezingen te geven. Veel van zijn vrienden komen er vandaan. En het Nederlands van Van Wolferen heeft in de loop der jaren ook een Amerikaans accent gekregen. ,,Okay?'' vraagt hij wanneer hij een redenering heeft afgemaakt, om zich ervan te verzekeren dat de toehoorder hem heeft begrepen.

De wereldreis van Karel van Wolferen is voorlopig geëindigd in Waver, een gehucht ten zuiden van Amsterdam. Daar ging hij wonen nadat hij een aantal jaren geleden de titel `universiteitshoogleraar' kreeg van de Universiteit van Amsterdam. In zijn tuin, met uitzicht op polderlandschap en in de verte de stad, vertelt hij op een van de laatste zomerse dagen van het jaar over zijn nieuwe boek: `De ondergang van een wereldorde'.

Het gaat over de neo-conservatieve revolutie in Amerika. Maar ook over de rest van de wereld. Karel van Wolferen zet graag grote stappen en hij gebruikt soms grote woorden. De Verenigde Staten zijn geen democratie meer, schrijft hij, maar een plutocratie. Het land is in de greep van een groep beleidsmakers, de neo cons, die wordt gedreven door een fantasie. Ze denken dat ze de wereld kunnen controleren en dat niemand hen kan uitdagen.

De vraag die van Wolferen wil beantwoorden is: hoe kon dat gebeuren? Als verklaring biedt hij een mix van langdurige ontwikkelingen en toevalligheden. Al langer nam in de VS de invloed van het bedrijfsleven op de politiek toe: geen campagne zonder sponsors. Toeval was het dat vice-president Dick Cheney een sleutelpositie kreeg tijdens de transition, de periode tussen de verkiezingen en de overdracht van de macht. Daardoor kon hij een groot aantal geestverwanten de regering in loodsen.

Van Wolferen somt op welke zakelijke belangen leden van de regering-Bush hebben. Cheney krijgt bijvoorbeeld nog ,,miljoenen als opgeschorte compensatie'' van zijn voormalige werkgever Halliburton. Is het toeval dat hij kort na zijn aantreden in een energierapport schreef dat de aanvoer van energiebronnen gevaar liep? De regering zou, aldus Cheney, in de toekomst moeten ,,bijspringen om buitenlandse tegenstand te overwinnen''. Hij is niet de enige hoge regeringsfunctionaris met een verleden in de olie-industrie. Condoleezza Rice, de nationale veiligheidsadviseur, adviseerde eerder oliemaatschappij Chevron ,,op het gebied van energiebronnen in centraal Azië''. Minister van Defensie Donald Rumsfeld ,,besteedde in de jaren '80 een paar jaar aan een poging om ten behoeve van Bechtel een transactie met Saddam Hussein af te sluiten voor een pijpleiding naar Jordanië'', schrijft Van Wolferen. Hij concludeert: ,,Als ze aan het nationaal belang denken, kunnen ze tegelijk aan hun eigen belang denken, zonder het gevoel te hebben dat ze zich misschien vergissen wat het nationale belang betreft.''

De media, die in een gezonde democratie een rem zouden vormen op al te ambitieuze en grijpgrage politici, verzaken hun informatieplicht, vindt Van Wolferen. Journalisten doen aan zelfcensuur, omdat ze bang zijn hun baan te verliezen wanneer ze `onpatriottistische' kritiek leveren. Alle Amerikaanse omroepen en kranten zijn na fusies onderdeel geworden van megabedrijven. NBC werd bijvoorbeeld gekocht door General Electric. Dat betekent, schrijft Van Wolferen, ,,dat de berichtgeving over alles wat betrekking heeft op de besluiten om al dan niet oorlog te voeren, waar de militair-industriële sector natuurlijk met een bovenmodale interesse naar kijkt, vermoedelijk afkomstig is van een divisie van een gigant die zeer sterk bij de wapenhandel betrokken is.''

U bent erg boos op de neoconservatieven. Maar in het verleden voelde u wel sympathie voor hen. Waarom?

,,Dit is al weer de tweede generatie neoconservatieven. De eerste generatie bestond voornamelijk uit bekeerde marxisten. Ze hebben hun radicalisme doorgegeven aan degenen die nu het beleid maken. Die eerste generatie kwam op in de tijd van Vietnam. Onder Amerikaanse intellectuelen was het toen mode Amerika af te schilderen als de grote boosdoener in de wereld. De eerste generatie neoconservatieven keerde zich daartegen.''

Wat trok u precies aan?

,,Dat ze een einde wilden maken aan het schelden op Amerika. En dat ze zich verzetten tegen het verkeerde beeld dat in die dagen werd gegeven van de wereld. Met name van de pogingen van de Sovjet-Unie om haar invloed uit te breiden op andere continenten. In Azië zag ik duidelijk dat de Sovjet-Unie de ambitie had dat te doen. En ik dacht daarom dat een reactie goed was.

,,De neoconservatieven weten weinig van de wereld. Ze zijn relatief intelligent, kunnen goed argumenteren. Maar ze hebben niet veel historisch besef. Ze zien de geschiedenis als een grabbelton waaruit je voorbeelden kunt halen om posities in te nemen. Hitler komt dan algauw te voorschijn.''

U verwijt Amerikaanse leiders dat ze Saddam Hussein bestempelen als Hitler. Maar zelf zegt u dat zij propaganda bedrijven op een manier die doet denken aan Duitsland en Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog. Is dat ook niet een wat grove vergelijking?

,,Kun je een andere vergelijking vinden?''

Is het zó erg?

,,Ja. Waarschijnlijk nog erger. Het is voor de Amerikaanse natie bijna ongemerkt gebeurd. Na de klap van 11 september was de onmiddellijke reactie: nadenken. Wat is onze rol in de wereld? Dat was zo voorbij. Het duurde zes weken, twee maanden hooguit. En toen was het niet langer mogelijk openlijk dit soort vragen te stellen. Je kunt de president niet afvallen in tijden van oorlog. Dat is onpatriottistisch.

,,Dat is het allerbelangrijkste wat er is gebeurd sinds 11 september. Bush kwam aanzetten met het idee: ons land is in oorlog. Als je het klaarspeelt een natie dat te laten geloven, daarover te spreken, niet in termen van een metafoor maar alsof het allemaal écht is, dan heb je een situatie geschapen waarin normale kritiek niet meer mogelijk is. Je kunt liegen zoveel als je wilt, blijkt nu.''

Waarover liegt de huidige Amerikaanse regering allemaal?

,,Ik citeer Alan Wolfe, die in de New Republic schreef: het merkwaardige aan de laatste verkiezingscampagne is dat ze ontdekten dat het kón. Ze konden over alles liegen en het werd hun niet aangerekend. Dat was het bijzondere aan deze Bush-groep. Ze wísten dat dat kon. Leugentjes om bestwil zijn er natuurlijk altijd geweest. Maar dat systematische liegen, dat is nieuw.''

Waarover logen ze tijdens de verkiezingscampagne?

,,Bijvoorbeeld door zichzelf het etiket compassionate conservatism op te plakken. Deze groep is op geen enkele manier conservatief te noemen, tenzij je het alleen wilt hebben over het afwijzen van homoseksualiteit en abortus. De rest is niet conservatief. Hun belastingprogramma niet. Hoe ze het onderwijs laten instorten niet. En hun internationale beleid zeker niet. Je krijgt de indruk dat het pathologische leugenaars zijn.''

Een verkeerd etiket gebruiken, is dat liegen?

,,Ja, het is een voorstelling van zaken geven die... Ik heb dit eerder meegemaakt met Ferdinand Marcos. Die wist op een gegeven moment echt niet meer dat hij loog.''

Waarover loog Bush in zijn tv-speech deze week?

,,Ik heb hem net voor de helft gelezen. Het is heel deprimerend. Hij blijft beweren dat Saddam een gevaar was voor de buurlanden van Irak, dat hij massavernietigingswapens had, dat ze daar zijn om de Irakezen vrijheid te geven. Dezelfde leugens die hij het hele jaar door heeft herhaald.''

Denkt u dat Bush dat zelf gelooft?

,,Ik heb me dat afgevraagd. Toen hij die toespraak hield waarin hij zei `morgen gaan we Irak aanvallen', geloofde hij toen wat hij allemaal zei? Misschien heeft hij het zichzelf zo aangepraat.''

En de mensen in de omgeving van Bush?

,,Die geloven zeker niet alles wat ze de natie willen laten geloven. Dat van de massavernietigingswapens, dat Saddam een connectie had met Al-Qaeda, dat geloven ze niet, denk ik. Maar ze vertoefden wel, en dat doen ze nog altijd, in een fantasiewereld. Ze dachten Irak in een handomdraai onder controle te krijgen, zodat het als model voor de rest van de Arabische wereld zou kunnen dienen. Ik denk dat je vrij zeker kan zijn dat het daar één grote ellende blijft. Maar als je je eenmaal hebt vastgebeten, als je, zoals zij hebben gedaan, een wereldorde hebt aangetast, dan zeg je niet snel: we hadden het bij het verkeerde eind.''

,,De hegemonie van de VS heeft goed gewerkt in de tweede helft van de twintigste eeuw. Maar die berustte op een voorwaarde die nu weg is. Landen die die hegemonie aanvaardden, konden vertrouwen op de goede bedoelingen van de VS. Er was altijd het gevoel: het is veilig genoeg met de Amerikanen. We moeten opletten, máár het is veilig.

,,De laatste tijd spreek ik steeds vaker mensen die zeggen: wat nu gebeurt, is het belangrijkste in ons leven. Ik denk dat al een poosje – als je de Tweede Wereldoorlog even niet meetelt. We zijn opgegroeid met het idee van Amerika als beschermer. Er was natuurlijk altijd kritiek op het land.

,,Maar wat betreft de Amerikaanse rol in de wereld: de Verenigde Staten vertegenwoordigden het Westen, het was de leider van het Westen, een Westen dat politiek fatsoen voorstond. Het was een maatstaf. Een maatstaf die in een seculiere maatschappij, zonder godsdienst die aangeeft wat goed en slecht is, altijd heel erg belangrijk is geweest. Mensen die ik voor het gemak atlantici noem, toe wie ik mezelf ook altijd heb gerekend, tot voor kort, zien nu iets wat ze niet willen zien. En daarom sluiten ze moedwillig de ogen.''

Zijn de huidige activiteiten van de VS in Irak van een fundamenteel andere orde dan hun inmenging in het verleden in Vietnam of Chili?

,,Natuurlijk. Niet met elkaar te vergelijken. Ze hebben een land aangevallen dat géén bedreiging vormde. Ze hebben daarmee de afspraken geschonden die al vele decennia gelden in het internationale verkeer, het handvest van de VN én hun eigen grondwet.''

Wat is de plek van Europa in deze wereld?

,,Wat de Amerikanen voor Europa in de aanbieding hebben is de status van vazal. Als je kijkt naar Japan, dan zie je wat ze ongeveer voor ogen hebben. Japan is een soort protectoraat. De Japanners mogen zelf beslissen over binnenlandse aangelegenheid. Hun kapitalisme lijkt in geen enkele manier op dat van ons en dat van de Amerikanen. Maar op internationaal vlak hebben ze steeds klakkeloos achter de Amerikanen aangelopen. Dat wordt nu van Europa verwacht.''

Zou dat zijn waarover bondskanselier Schröder en president Chirac zich zorgen maken?

,,Ik denk dat het een poosje heeft geduurd voordat ze zagen dat, zoals de Amerikanen zeggen, the lunatics are running the asylum. Ik weet niet of ze het helemaal doorhebben, maar ik weet zeker dat ze het beter doorhebben dan Balkenende en De Hoop Scheffer. De Duitse en Franse reactie op het Amerikaanse beleid is hier in Nederland helemaal door een Amerikaanse filter bekeken. Schröder werd ten laste gelegd dat het hem alleen om electoraal gewin te doen was. Dat was een Amerikaanse interpretatie die volledig door de Nederlandse media is overgenomen. En de Fransen: ach, die liggen altijd dwars. Als ik naar de Nederlandse tv kijk en Nederlandse kranten lees, dan zie ik het nieuws door een Amerikaans filter. Dat is iets om bij stil te staan.''

Noemt u daarvan nog eens een voorbeeld.

,,Tijdens de laatste verkiezingscampagne nam vooral de VVD met grote stelligheid de Amerikaanse retoriek over. Zalm vergeleek Saddam met Hitler. Verhagen, Van Aartsen, allemaal mensen die geloofden dat wat Rumsfeld en [onderminister van Defensie] Wolfowitz deden, goed was voor de wereld.''

U beschouwt hen als gelovigen?

,,Ja. Maar de vraag blijft: waarom waren jullie zo slecht geïnformeerd. Als de politiek wat wakkerder was geweest, dan zou ze op allerlei manieren anders hebben gereageerd. Bijvoorbeeld toen de Amerikaanse Senaat kwam met de The Hague Invasion Act [die het mogelijk maakt Amerikaanse soldaten te bevrijden die worden berecht voor het Internationale Strafhof in Den Haag]. De Amerikaanse ambassadeur kan wel zeggen: we bedoelen het niet zo. En atlantici kunnen zeggen: het is om de Amerikaanse politiek in eigen land tevreden te stellen, daar moet je niet zo zwaar aan tillen. Okay. Maar dan had de Nederlandse premier, als die een beetje een idee heeft van internationale verhoudingen en de Nederlandse plaats daarin, kunnen zeggen: `Goed jongens, misschien maken jullie maar een grap. Maar zolang die wet bestaat, die wet, die heel erg duidelijk toestemming geeft aan jullie leger om een invasie te plegen op ons grondgebied, zolang die bestaat, stappen wij uit de NAVO. Want zó ben je geen bondgenoot. Maar er kwam geen piep uit de Nederlandse regering.''

Wat zou Europa, wat zou Nederland moeten doen met de NAVO?

,,Als de zaken blijven zoals ze nu zijn, is de NAVO een soort politiemacht die alleen in actie komt ter wille van Washingtons verlangens of grillen. Willen we niet functioneren als vazallen van de VS, dan hebben we iets anders nodig.''

Zoiets onrealistisch als een gemeenschappelijk Europees buitenlands beleid?

,,Het komt niet vanzelf. En het komt niet als gevolg van een interne Europese drang op dit moment. Maar misschien is er een kans door de veranderde omstandigheden.''

Houdt u nog van Amerika?

,,Als ik de rest van mijn leven op één plek zou moeten doorbrengen, dan zou ik heel erg hard denken over Manhattan. Mijn contacten met Amerikanen zijn praktisch altijd plezierig geweest. Ik heb er een lezerspubliek opgebouwd. De VS staan bij mij nog altijd hoog aangeschreven.''

Waar houdt u nog van? U heeft er zoveel kritiek op.

,,Ik heb kritiek op een regering, die het land als het ware gestolen heeft. Misschien zeg je: dan heb je ook kritiek op de mensen die dat hebben laten gebeuren. Ja, dat kan zo zijn. Maar veel naties raken verzeild in situaties die ze eigenlijk niet hebben gewild. De Weimar-republiek was nog erger. Dat ging ook bijna ongemerkt.

Wat verwacht u nog van Amerika?,,Hoe heeft een land dat zoveel assets heeft, zoveel intelligentie, zoveel doorzettingsvermogen, zoveel daadkracht, al dat soort dingen, zo'n corrupt regeringsstelsel kunnen voortbrengen? Het is te betreuren. De VS zijn eerder door fasen gegaan. Ze hebben eerder laten zien dat ze het vermogen hebben zichzelf te repareren. Of dat er nog is? Voor zoiets heb je een `publieke ruimte' nodig, kritische media bijvoorbeeld, zodat Amerikanen met elkaar kunnen praten over dit soort dingen. Er zijn op dit moment maar een paar kranten die kritische stukken plaatsen. Maar we kunnen het ons in Europa niet veroorloven om te gaan zitten wachten of het nog wat wordt. Als we willen redden wat er te redden valt van de relatief stabiele wereldorde van de afgelopen halve eeuw, dan moeten Europeanen initiatieven nemen. De VS brengen voorlopig alleen wanorde in de wereld.''