De pil moest vóór de meimaand gratis zijn

Twintig jaar lang probeerden ministers de pil uit het ziekenfonds te halen. Nu weer. Maar nu lijkt het echt te gaan gebeuren, de weerstand tegen het besluit is gering. Heeft het succes van de pil vergoeding overbodig gemaakt?

Al zolang de pil bestaat, wordt erover gepraat wie hem moet betalen. Tien jaar duurde het voordat de pil ín het ziekenfondspakket kwam. En toen werd twintig jaar geprobeerd hem eruit te krijgen. Elke nieuwe minister van Volksgezondheid heeft het sinds 1983 voorgesteld. Minister Hoogervorst probeert het nu nog een keer. En dit keer lijkt het te lukken. Voor vrouwen boven de 21 jaar wordt de pil niet meer vergoed, zo is besloten uit bezuinigingsoverwegingen. De minister vindt dat vrouwen de pil best zelf kunnen betalen. Het kost hun vier euro per maand. Hem kost het in totaal tachtig miljoen euro per jaar.

De Vrouwen Alliantie, waarbij 46 organisaties zijn aangesloten, wil dat de pil in het ziekenfondspakket blijft. Want, zegt directeur Thera van Osch, de kosten van family-planning mogen niet worden afgewenteld op de vrouw. Man én vrouw zijn verantwoordelijk voor het plannen van een gezin, en iedereen is gebaat bij zo min mogelijk ongewenste kinderen en abortussen. En het aantal abortussen, zegt zij, zal zeker toenemen als de vergoeding wordt afgeschaft. Zeker bij de sociaal kwetsbare groepen, die de pil niet zelf kunnen betalen.

Nederland is het enige Europese land waar de pil volledig wordt vergoed. En nergens zijn er zoveel vrouwen aan de pil, zegt emeritus hoogleraar gynaecologie P. Treffers. Hij was een van de eerste artsen die begin jaren zestig de pil voorschreef. Nu gebruiken bijna 1,7 miljoen vrouwen hem. ,,Anticonceptie is in Nederland synoniem aan de pil, en dat is eigenlijk jammer'', zegt Treffers.

In 1962 kwam de pil op de Nederlandse markt. Farmaceut Organon uit Oss was de eerste die hem kon maken, met hormonen afkomstig uit slachtafval. Om ervoor te zorgen dat de katholieke werknemers van Organon de pil ook wílden maken, werd met bisschop Bekkers van Den Bosch afgesproken dat de pil geen anticonceptiemiddel was, maar een medicijn om onregelmatige menstruatie te reguleren. In de bijsluiter van de eerste pil staat dat `tijdelijke onvruchtbaarheid' een van de bijwerkingen is. En zo kwam de pil in 1964 ook in het ziekenfondspakket, als menstruatieregelaar.

Treffers: ,,Er was in die tijd zelfs een wet die het voorschrijven van anticonceptiva verbood. Pas eind jaren zestig werd die wet afgeschaft. Ik heb de pil altijd gewoon voorgeschreven. Heel veel gynaecologen en huisartsen deden dat. En natuurlijk gebruikten vrouwen het als anticonceptivum. Maar op het recept staat niet waarvoor een medicijn nodig is, en dus werd het toch gewoon vergoed.''

Pas zeven jaar later, op 22 april 1971, kwam de Ziekenfondsraad `in uitgebreide samenstelling' bijeen om te vergaderen over het verzoek van minister Stuyt van Volksgezondheid en Milieuhygiëne om de pil voor iedereen te vergoeden en niet meer alleen voor vrouwen met menstruatieklachten. De meeste sprekers die bij die vergadering aanwezig waren, zijn inmiddels overleden, maar de notulen zijn bewaard gebleven.

Professor Drogendijk voorziet `ongewenste neveneffecten': promiscuïteit en geslachtsziekten. En, vindt hij, zo duur is de pil niet. Die kostte toen veertig gulden per jaar, ruim achttien euro. C. Landheer, arts, gelooft juist dat de pil ,,wellicht ertoe bijdraagt de toevloed naar de prostitutie wat meer af te buigen in richtingen waar het risico van venerisch ziekten mogelijk geringer is''. Het argument van Drogendijk – de verzekerde kan zelf wel betalen – vindt hij onzinnig. Dat geldt immers voor alle medicijnen in het ziekenfondspakket.

F. Pasdeloup, huisarts uit Kampen, verwacht een remmende invloed op het aantal ongewenste zwangerschappen en abortussen. Waarop Drogendijk zegt dat die aanname zeer aanvechtbaar is. Want, zegt hij, de onbekendheid met de pil is ontstellend groot, en vrouwen springen ,,bijzonder slordig'' om met de pil. Professor Muntendam dringt wel aan op een snelle beslissing. Het is bijna mei, en dat wordt, ,,althans in sprekers jeugd'', als een gevaarlijke maand beschouwd.

En dan stemt de raad met vijftien tegen veertien stemmen tegen het opnemen van de pil in het ziekenfonds. De minister neemt er geen genoegen mee. Elke dag demonstreerden er vrouwen op het Binnenhof dat ze ,,baas in eigen buik'' wilden zijn en eisten vrije verstrekking van de pil. `Een bijzonder grote meerderheid der Kamer' was inmiddels om en wilde de pil in het pakket. En dat gebeurt ook, vijf maanden later. In 1977 is 1 miljoen vrouwen aan de pil.

Els Borst probeerde in 1995 de pil uit het ziekenfondspakket te halen. Vrouwelijke artsen brachten haar op het idee, vertelt ze nu. Door de pil niet meer te vergoeden zouden vrouwen minder afhankelijk worden van het medisch circuit. ,,Natuurlijk zou de dokter de eerste keer kijken of je wel gezond genoeg was, maar voor herhalingsrecepten konden vrouwen net zo goed bij de drogist terecht.'' Vooral jonge vrouwelijke artsen vonden dat een goed idee. ,,Zelf was ik van de generatie van voor de pil. Wij hadden pessariums en pasta's en die werden ook niet vergoed.'' Veel oudere vrouwen zagen de pil niet als een medicijn maar als een verworvenheid van de vrouwenbeweging, en die waren tegen. Borst trok binnen enkele weken haar plannen in.

Ook nu is de vrouwenbeweging tegen. Nergens zijn er zo weinig ongewenste zwangerschappen en abortussen als in Nederland, zegt deze. En dat verkwansel je als je de pil niet meer vergoedt. Treffers: ,,De logica daarvan ontgaat me. Waarom de pil wel en het spiraal niet? De druk van de industrie op artsen om de pil voor te schrijven, is altijd enorm geweest. Het spiraal is net zo betrouwbaar en bovendien goedkoper. Je schaft hem een keer aan en dan kan het jaren blijven zitten. En het heeft minder bijwerkingen dan de pil. Maar voor de industrie valt er minder aan te verdienen. Het lijkt me een redelijke gedachte de pil uit het basispakket te halen. Zo duur is het niet. Wat absoluut wel vergoed moet worden, is de pil voor minderjarigen.''

,,We zijn bescherming tegen ongewenste zwangerschap zo vanzelfsprekend gaan vinden, dat we het steeds minder belangrijk vinden'', zegt seksuoloog Rik van Lunsen van ziekenhuis AMC in Amsterdam. Hij onderzocht tien jaar lang hoe vrouwen met anticonceptie omgaan. In dat onderzoek zegt een op de tien vrouwen te stoppen met de pil als die niet meer vergoed wordt. De meesten van hen, zegt Van Lunsen, zouden terugvallen op onbetrouwbaardere methodes, zoals condooms en periodieke onthouding. Deels om het geld, deels omdat het een drempel opwerpt die vrouwen net niet willen nemen. ,,Jonge vrouwen, laagopgeleide vrouwen of vrouwen die geen plezier beleven aan seks, zullen minder bereid zijn voor de pil te betalen.'' Het lijkt wel, zegt hij, of het succes van de pil vergoeding ervan overbodig heeft gemaakt.