Ludwig Persius maakte koninklijke dromen waar

Hoewel er in de 19de eeuw nauwelijks moslims woonden in Duitsland, werd al in 1842 een moskee gebouwd in Potsdam, de Pruisische koningsstad bij Berlijn. De moskee bevat dan ook geen gebedsruimte, maar bood onderdak aan een reusachtige stoommachine die water uit de rivier de Havel oppompte voor de fonteinen in het park rondom Sanssouci, een van de paleizen van de Pruisische koningen. Het gestreepte `Dampfmaschinenhaus' is voorzien van een koepel en allerlei details die zijn ontleend aan oude moskeeën in Andalusië. De schoorsteen is vermomd als een minaret en zelfs het interieur waarin de stoommachine stond, heeft rijk versierde bogen die zijn geïnspireerd door die van het Alhambra in Granada en de Mezquita in Cordoba.

De machinemoskee is het bekendste gebouw van de Potsdamse architect Ludwig Persius, een leerling van Duitslands beroemdste 19de-eeuwse architect Karl Friedrich Schinkel. Wat Persius (1803-1845) verder heeft ontworpen, is nu, voor het eerst, te zien op de tentoonstelling Ludwig Persius. Architekt des Königs in Potsdam. Hoewel het grootste deel van het Persius-archief in 1945 uit Berlijn verdween, hangen nu in de nog altijd vervallen zalen van het pas heropende Slot Babelsberg tientallen tekeningen van de sloten, bruggen, villa's, kerken, fabrieken die Persius in zijn korte leven ontwierp. Daarnaast omvat de tentoonstelling maquettes, beelden, ornamenten en oude en recente foto's van Persius' gebouwen die laten zien hoe het deze verging na hun oplevering. In veel gevallen was dit niet zo best: vooral in de DDR-jaren hadden Persius' gebouwen veel te lijden.

De laatste vier jaar van zijn leven was Persius als `architect van de koning' de opvolger van Schinkel. De titel moet in het geval van Persius heel letterlijk worden genomen. Friedrich Wilhelm IV was een groot kunst- en architectuurliefhebber met eigen opvattingen over de inrichting van Potsdam en omgeving. Hij wilde Potsdam veranderen in een soort geïdealiseerd Toscaans landschap. In vele schetsen, waarvan een paar op de tentoonstelling hangen, liet hij zien hoe dit gestalte moest krijgen en het was een van Persius' taken om de hemelbestormende visioenen van de koning terug te brengen tot aardse proporties.

Een van de vele mooie kanten van de tentoonstelling is dat deze plaatsvindt in het neogotische slot Babelsberg, waaraan Persius na de dood van Schinkel nog de laatste hand heeft gelegd. Bovendien hoef je maar uit de ramen van het slot te kijken om enkele gebouwen van Persius in werkelijkheid te zien en om vast te stellen dat Friedrich Wilhelm IV een heel eind is gekomen met zijn herschepping van Potsdam in een Pruisisch Arcadië. Ondanks de veelal gruwelijke 20ste-eeuwse toevoegingen lijkt Potsdam nog steeds op één groot romantisch landschapspark, waar echte kerken, sloten, buitenverblijven en villa's dienen als follies.

Een groot vernieuwer was Persius niet. Stijl was voor hem iets inwisselbaars: afhankelijk van de wens van de opdrachtgever kon een slot of kerk classicistisch, gotisch, romaans of, zoals de machinemoskee van Sanssouci, Moors worden. Hierin was Persius een echte 19de-eeuwse architect. Maar in zijn vele villa's kondigt hij al het functionalisme van de twintigste eeuw aan. In navolging van Schinkel was Persius van opvatting dat gebouwen niet symmetrisch hoefden te zijn. Ze moesten in de eerste plaats een aaneenschakeling van verschillende ruimtes voor de verschillende activiteiten zijn. Dit was een breuk in de eeuwenoude traditie van de classicistische bouwkunst waarvan symmetrie juist een van de hoofkenmerken is. Persius ging hierin nog verder dan Schinkel, zo is te zien in slot Babelsberg: zijn villa's, opgebouwd uit kleine en grote dozen, doen verbluffend `modern' aan. Denk de toch al spaarzame ornamenten en het pannendak van bijvoorbeeld Persius' eigen villa in Potsdam weg, en je ziet een huis dat ook heel goed in 1923 door de De Stijl-leden Theo van Doesburg en Cornelis van Eesteren had kunnen zijn ontworpen.

Ludwig Persius. Architekt des Königs. T/m 19/10 in Schloss Babelsberg, Potsdam, Duitsland. Geopend: di t/m zo 10-17u.