Het graf blijft warm

Het Festival Musica Sacra in Maastricht richt zich volgend weekend op pelgrims. ,,In pelgrimsmuziek zie je de behoefte aan religieuze bijstand weerspiegeld.''

Elk jaar trekt het Festival Musica Sacra in Maastricht bezoekers van hoopgevend bont pluimage. In de kerkbankjes zitten gelovigen naast goddelozen. Op de terrassen van het Vrijthof zingen bijbelse thema's geanimeerd rond tussen klinkende glazen. En jaar na jaar is er weer de op zichzelf al muzikale bekoring van nachtelijke voetstappen op de klinkers van de binnenstad, op weg naar een concert in een van de vele kerken en basilieken.

Volgend weekend sluiten die voetstappen thematisch aan bij de opzet van het Festival Musica Sacra. Pelgrims, pelgrimages en de muziek die daarbij hoort meanderen meer of minder strikt door de programmering van de ongeveer dertig festivalconcerten, die worden aangevuld met voorstellingen, tentoonstellingen en lezingen. En het thema intrigeert, want pelgrimsmuziek is geen bijster bekend genre.

,,Voor mij was het het simpelste thema denkbaar: ik had een toepasselijke mis van Dufay klaarliggen'', relativeert Rebecca Stewart, maestro di cappella van de Schola Brabantiae. In het festival leidt zij een uitvoering van de Missa Sancti Iacobi, een vroeg (ca. 1426/30) en relatief onbekend werk van componist Guillaume Dufay (1397-1474). ,,Pelgrimage is een actueel thema. Hoe onstabieler de omstandigheden, hoe talrijker de pelgrims. Hét voorbeeld is de veertiende eeuw, waarin de pest en de overgang van een middeleeuws hiërarchisch naar een renaissancistisch burgerlijk systeem leidden tot grote onrust. Maar in veel opzichten is onze tijd ook zo'n roerige periode, al zijn de pelgrims nu wel iets minder talrijk dan toen.''

Populair

In Nederland is Maastricht de meest prominente bedevaartsstad, al mogen ook Den Bosch en Heiloo niet onvermeld blijven. In juli 2004 vindt in Maastricht bovendien de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaart plaats, waarin beelden, kisten en relieken uit, onder andere kerken, de Sint Servaas in een spectaculaire processie aan het volk worden getoond. ,,Maastricht was een ongelooflijk populaire bedevaartsplaats'', zegt Jos Koldeweij, hoogleraar kunstgeschiedenis van de Middeleeuwen aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en specialist op het gebied van pelgrimages, pelgrimsinsignes en Servaasverering.

,,Er kwamen in de vijftiende eeuw zoveel lieden af op de Maastrichtse heiligdomsvaarten dat de muren om het Vrijthof voor de gelegenheid moesten worden afgebroken. Een ander bewijs voor de populariteit van Maastricht als bedevaartsoord bieden de tinnen speldjes die dienst deden als souvenirs. Door de opkomst van de metaaldetector vinden we die nu in groten getale terug. Alleen al van de Maastrichtse speldjes zijn meer dan honderd verschillende soorten gevonden, van Engeland tot Noorwegen.''

In de rijkheid aan overgeleverde pelgrimsmuziek is Nederland echter arm bedeeld; er is niets over bekend. Het Festival Musica Sacra richt de blik dus noodgedwongen over de grenzen en brengt onder veel meer een muzikale reconstructie van de pelgrimsroute naar het graf van apostel Jacobus in Santiago de Compostela, met fragmenten uit de befaamde Codex Calixtinus uit de twaalfde eeuw, Cantigas de Santa Maria en motetten van componisten die Santiago aandeden.

Aan de basis van de pelgrimage naar Santiago de Compostela ligt de legende rondom de apostel Jacobus. ,,Volgens zijn vita, gebaseerd op een druppel feit en een plas fantasie, werd Jacobus na zijn dood van Jeruzalem naar Compostela vervoerd'', vertelt Rebecca Stewart. ,,Men veronderstelde dat hij in zijn leven in Spanje zijn apostelplicht had vervuld, en aldaar het woord van Christus had verspreid. Feitelijk is het waarschijnlijker dat Jacobus in Jeruzalem bleef, maar voor zijn invloed op de pelgrimages is dat irrelevant. En ergens in mijn 21ste-eeuwse hersens heb ik daarvoor ook begrip. Iedereen zoekt oplossingen voor zijn angsten en schuldgevoelens. Wat dat betreft zijn wij nu niet anders dan pelgrims toen.''

De informatieschaarste over Nederlandse pelgrimsmuziek wordt gecompenseerd door de rijkdom aan legenden over Sint Servaas van Maastricht. ,,Er is wel één Servaas-hymne bekend, maar dat is geen echte pelgrimsmuziek'', nuanceert Jos Koldeweij. ,,De heiligenlevens rondom Sint Servaas zijn des te talrijker, maar het is de vraag wat je daarvan wilt geloven.''

Volgens de legende is Sint Servaas een verre achterneef van Christus. Na een visioen trekt hij in de vierde eeuw vanuit het nabije oosten naar Tongeren om de vrijgekomen bisschopstroon te bestijgen. Koldeweij: ,,Bij zijn eerste preek geschiedt dan meteen een wonder, want iedereen kan Servaas verstaan. Ook al spreekt hij eigenlijk de taal niet.'' Desondanks blijft Tongeren een zondige gemeente, en voor raad trekt Servaas naar Rome. ,,In een tweede visioen krijgt hij daar de sleutel van Petrus overhandigd, en dus de macht over de hemelpoort'', vertelt Koldeweij. In Tongeren blijft het desondanks rommelen, en vertoornd verplaatst Servaas de bisschopszetel mét de relieken van zijn voorgangers naar Maastricht. Daar sterft hij ook. ,,En daarna geschiedt mijns inziens het mooiste wonder'', zegt Koldeweij. ,,Want winter na winter blijft Servaas' graf vrij van sneeuw. Een heilige leeft door, zijn graf blijft dus warm en de sneeuw smelt. Vanuit die wonderen ontstaat in de late Middeleeuwen een zeer levendige Servaas-pelgrimscultuur. De heilige die zelf pelgrim was, wordt nu vereerd door pelgrims die in hem een voorbeeld zien.''

Gevaren

In de muzikale cultuur rondom de pelgrimages lopen wonderen en werkelijkheid evenzeer door elkaar. De middeleeuwse pelgrims naar Santiago reizen steevast in groepjes, met het oog op gevaren langs de route. Dat maakt het mogelijk langs de route veel samen te zingen. ,,De pelgrims die terugkeren leren pelgrimsmuziek aan de heenreizigers'', vertelt maestro di cappella Rebecca Stewart. ,,In die pelgrimsmuziek zie je de angst voor de gevaren van zo'n tocht en de behoefte aan religieuze bijstand weerspiegeld. Maar desondanks stel ik me bij dat zingen onderweg iets gezelligs voor. Voor- en nadoen is de basis van alle muziek.''

Er bestaat een keur van muziek die in wijdere of engere zin verband houdt met Santiago de Compostela en het leven van de heilige Jacobus – van de ongecompliceerde Cantigas de Santa Maria tot uiterst geraffineerde kerkmuziek. De mis van Guillaume Dufay is bij uitstek bijzonder. Het werk schetst een beeld van Dufay's vroege componeerstijl en is bovendien diens enige missa plena, waarin het vaste en het wisselende misdeel als één geheel werden gecomponeerd.

,,Dufay's belang als componist hangt samen met zijn leven'', vindt Rebecca Stewart. Dufay begon als koorknaap in Cambrai, kwam in 1426 naar Bologna en nam in Italië alle componeerstijlen die hij aantrof in zich op – om ze vervolgens te verbeteren. ,,Dufays muziek is extreem internationaal georiënteerd en kón dat ook zijn omdat zijn persoonlijke eigenschappen en uitstekende vooropleiding hem bij uitstek geschikt maakten voor een internationale loopbaan.''

De Missa Sancti Iacobi is een schoolvoorbeeld van Dufay's kameleontische meesterhand, vindt Stewart. ,,Franse, Italiaanse en Engelse stijlinvloeden lopen kriskras door elkaar heen. Het is mijn grote wens deze mis nog eens in Santiago de Compostela uit te voeren. Naar alle waarschijnlijkheid zou dat dan de eerste keer zijn!''

Festival Musica Sacra: 19 t/m 21/9 op verschillende locaties in Maastricht. Inl. en res: (043) 350 5555