De diepe val van Object 825 GPOe

Een ooit `onkwetsbaar' ondergronds onderzeebootcomplex in Sevastopol is jarenlang leeggestolen. Het moet nu een museum worden.

`Supergeheim! Museum voor de Koude Oorlog'. Het bord hangt al voor de gapende muil van het oude onderzeebotencomplex van de Sovjetvloot in de Balaklavabaai. Nu het museum nog.

Aleksandr, oud-werknemer, verzorgt een rondleiding door het pikdonkere grottencomplex van kanalen, dokken, tunnels en loodsen. Alles van waarde is weggesloopt door ,,maffiosi, hooligans en satanisten'', zegt hij. Tientallen tonnen aan treinrails, pompen, kranen en aggregaten verdwenen in vrachtwagens die bumper aan bumper op de kade stonden. ,,De rails voor munitievervoer ging eerst, die waren met brons beslagen tegen vonken'', zegt Aleksandr. ,,Daarna verdween alles dat glom.'' Alleen een slogan van Lenin en een instructie voor de montage van torpedo's herinnert nog aan een glorieus Sovjetverleden.

`Object 825 GPOe', in de Krim bij Sevastopol, is een van die erfenissen van de Sovjet-Unie waarmee niemand raad weet. Het onderzeebotencomplex is eigendom van Oekraïne en ging in twaalf jaar onafhankelijkheid van hand tot hand. De marine schonk het aan de stad, de stad schonk het aan de politie, intussen sloopte iedereen erop los. De Oekraïense president Koetsjma wees het onlangs toe aan het centrale militaire museum in Kiev. Dat moet er maar een museum van maken. Sindsdien heeft zich een groepje vreemdelingen bij de ingang genesteld. Zij zeggen entree te mogen heffen.

Aleksandr Djatsjenko, die zich museumdirecteur noemt, heeft grootse plannen. Geld in overvloed, vertelt hij in zijn hoofdkantoor, een krotje met doorrookte gordijnen en wrak meubilair. Buiten roosteren zijn vrienden vis boven een olievat. `Commerciële structuren' hebben Djatsjenko al drie miljoen dollar toegezegd, beweert hij, het wachten is nu op vergunningen. Dan begint de aanleg van een ,,fenomenaal toeristisch complex'': project Taurus. De kaden komen vol te liggen met antieke onderzeeërs en slagschepen. Het ondergrondse kanaal van Object 825 GPOe wordt ,,ons Disneyland onder water, met op de bodem een Griekse ruïnestad, een Spaans galjoen en een doolhof voor scubaduikers''. 's Avonds is iedereen welkom in Djatsjenko's onderwatercafé. ,,Met een aquarium voor pikante shows. Ik denk aan synchroon zwemmen met naakte meisjes.''

,,Dat soort waanzin krijg je dus als je zo'n uniek historisch complex aan Oekraïeners geeft'', zucht journaliste Elezaveta Joerzditskaja. Object 825 GPOe is het jongste wrijfpunt tussen Oekraïeners en Russen in marinehaven Sevastopol, een stad die fysiek in Oekraïne ligt, maar mentaal in Rusland. Joerzditskaja voert in haar blad Slava Sevastopol een felle lobby om het onderzeebotencomplex aan het stadsbestuur van Sevastopol terug te geven, want dat kan er als enige een serieus museum van maken. ,,In de Balaklavabaai kunnen we laten zien hoe groots we waren.''

Groot was het complex in elk geval. De Balaklavabaai is een van die diepe fjorden die Sevastopol zo geschikt maakt als marinebasis. De Britten gebruikten de baai in de Krimoorlog, achter de heuvelrug galoppeerde in 1854 de lichte brigade zijn ondergang tegemoet. In 1947 besloot Moskou dat het de onderzeebootbasis van de Zwarte Zeevloot werd. Duitse en Roemeense krijgsgevangenen bouwden nieuwe kades, pieren en de scheepswerf `Metallist'.

Eind jaren veertig begon de Sovjet-Unie zich in te graven. Het plan was de complete Zwarte Zeevloot van Sevastopol in een ondergronds labyrint van kanalen en tunnels onder te brengen bij een atoomaanval. Veel kwam hiervan niet terecht, maar in de Baklavabaai begonnen in 1958 Moskouse metrobouwers een bestaande grot verder uit te boren. Drie jaar later opende partijleider Chroesjtsjov het complex. In Object 825 GPOe werden onderzeeërs bevoorraad in een ondergronds kanaal van een halve kilometer lengte en gerepareerd in een droogdok van ruim honderd meter. Het complex, 157 meter diep, opende alleen 's nachts zijn muil voor onderzeeërs: de lichten gingen dan uit om satellieten te misleiden. Bij nucleair onraad kon de hele bevolking van Balaklava erin terecht. De metersdikke sluisdeuren van lood en beton weerstonden een directe treffer van honderd kiloton, er lag voedsel voor drie maanden.

Chroesjtsjov wilde twee jaar na de opening Object 825 GPOe naar verluidt alweer sluiten: de wispelturige partijleider dacht dat het complex geschikter was om Krimchampagne en dessertwijnen in te laten rijpen. De marine praatte hem dat uit het hoofd. Maar in 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen en lag Balaklava plots in de nieuwe staat Oekraïne. De laatste Russische onderzeeër voer vier jaar later de baai uit. ,,In 1991 verloren wij onze ziel'', zucht Joerzditskaja.

In `heldenstad' Sevastopol zien ze de verloedering van Object 825 GPOe als een symptoom van achteloosheid. ,,Eens huiverde de NAVO bij de gedachte aan dit complex'', zegt politicus Arkadi Sakarov. Stel u voor: de onderzeeërs glipten naar buiten, vuurden hun raketten af en voeren weer de berg in. Onkwetsbaar! Zo grandioos! Dat moet de jeugd niet vergeten.''

De geschiedenis verbindt Sevastopol onverbrekelijk aan Rusland, stelt kapitein Pavel van de Russische Zwarte Zeevloot. Tweemaal werd de stad heroïsch verdedigd en verwoest: door de Britten en Fransen in 1855, door de Duitsers in 1942. Pavel: ,,En steeds verrees ze nog schitterender uit haar as.'' Ruim de helft van de bevolking is afhankelijk van de Zwarte Zeevloot: 90.000 werknemers en hun families, 60.000 gepensioneerden.

Na zes jaar geruzie kwamen Rusland en Oekraïne in 1997 een verdeling van de vloot overeen. Beide staten kregen de helft, maar Rusland kocht de beste schepen terug en behield zo 80 procent van de Zwarte Zeevloot. Sevastopol isnu Oekraïens grondgebied, Rusland huurt er kades, pieren, kazernes en vliegvelden. Recente dreigementen om de vloot naar de oliehaven Novirossiisk te verhuizen lijken vooral bedoeld om Oekraïne financiële concessies te ontlokken. Want Rusland geeft Sevastopol nooit op, zegt Pavel. ,,Zeventien Russische regio's investeren hier, we hebben de industrie en woningvoorraad in handen. De Zwarte Zeevloot betaalt een kwart van het stadsbudget en de helft van de pensioenen. Als wij Sevastopol niet krijgen, kopen we haar wel.''

Pavel is opgewekt over de toekomst. Sinds president Poetin aan de macht is, zijn de duistere dagen voorbij. De Russische vloot is nog maar een derde van tien jaar geleden, 90 procent van de schepen moet worden gerepareerd. Maar het aandeel van de marine in het defensiebudget, dat onder Jeltsin daalde van 23 tot 9 procent, stijgt nu weer naar 12 procent. De Moskva, vlaggenschip van de Zwarte Zeevloot, kon deze lente voor het eerst in twaalf jaar uitvaren en bezocht Sardinië tijdens de top van Poetin en Berlusconi. Pavel: ,,Zoiets is heel belangrijk voor ons moreel.'' De marine heeft met enig succes een cultus rond zichzelf opgebouwd als ,,de drager van Ruslands diepste culturele en religieuze tradities'', zoals een admiraal eens schreef. Slagschepen en atoomonderzeeërs belichamen imperiale nostalgie. Poetin lijkt daarvoor gevoelig.

De Oekraïense marine, die Sevastopol nu deelt met de Zwarte Zeevloot, wekt daarentegen louter spot. Op weg naar de Balaklavabaai geven we een lift aan Andrej, die werkt voor de Oekraïense geheime dienst. In 1991 voltooide hij zijn studie als nucleair technicus, hij zou gaan werken op een atoomonderzeeër. ,,Helaas, de bazen besloten dat ik me bij de Oekraïense vloot moest melden.'' Eind jaren negentig zwaaide Andrej af: de enige Oekraïense dieselonderzeeër, de Zaporozjets, had een kapotte accu en roestte aan de kade weg. Andrej zocht maar emplooi bij de lokale KGB. ,,Oekraïeners hebben geen zeebenen'', oordeelt hij. ,,Bovendien jatten ze alles dat los en vast zit.''

Dat oordeel lijkt de Oekraïense president Koetsjma te delen. Eind april bezocht hij onverwachts de Balaklavabaai, thuisbasis van de Oekraïense marine. De president stampte grimmig over het dek van verwaarloosde patrouilleboten, schold een marinecommandant de huid vol, liet zich verontwaardigd mompelend rondleiden door het geplunderde Object 825 GPOe. Twee dagen later ontsloeg hij vlootcommandant Michail Jezjel. ,,Stel je een matroos van onze marine voor: bewaker van een schroothoop'', foeterde de president.

Deze zuivering hing vooral samen met politiek gekonkel in Kiev, maar de Russische lobby in Sevastopol voelt zich in zijn gelijk bevestigd. Arkadi Sarkarov: ,,Oekraïne geeft zelf toe dat het geen schip drijvende kan houden. En dat moet dan in Balaklava een vlootmuseum openen?''

De namen van enkele geïntervieuwden zijn op hun verzoek veranderd.