Personeelstekort door slaapdienst

Een slaapdienst is ook werk. Dat bepaalde het Europees Hof van Justitie deze week. Vooral voor kleine zorgvoorzieningen heeft dit grote gevolgen.

,,Vanavond komt Kathleen slapen'', bromt de verstandelijk gehandicapte Koen. Hij zit in een rolstoel in de woonkamer van een eensgezinswoning in Gouda. Hij woont er met zes andere verstandelijk en lichamelijk gehandicapten. De meubels hebben ze zelf nog meehelpen uitzoeken bij Ikea. Het huis is onderdeel van de woonlokatie Catshoven, acht appartementen en vier woningen in totaal.

Kathleen is een van de begeleiders. Volgens coördinator Stan Handgraaf van Catshoven is het gebruikelijk dat die werken van drie uur 's middags tot negen uur de volgende morgen, inclusief een slaapdienst van acht uur. ,,Dat is voor de bewoners heel prettig'', zegt Handgraaf. ,,Ze zijn altijd bezig met de begeleiding, met wie er komt. Dat is ook wel voorstelbaar: het is alsof je elke dag een andere opvoeder hebt.''

Aan deze aaneengesloten diensten van de woonlokatie zal binnenkort een eind komen door de uitspraak deze week van het Europees Hof van Justitie in een geschil tussen een Duitse arts-assistent en het ziekenhuis over slaapdiensten. Daarin is bepaald dat diensten waarbij een werknemer op het werk slaapt, maar wel opgeroepen kan worden, volledig als arbeid meetelt. Dat is van belang voor het bepalen van het maximaal aantal uren dat de werknemer aaneengesloten mag werken. Het Hof past in de uitspraak een Europese richtlijn over arbeidstijden toe die is bedoeld om werknemers te beschermen. De richtlijn bepaalt dat werknemers een maximaal aantal uren aaneengesloten mogen werken, namelijk elf overdag en acht 's nachts. Ook moet hij voldoende tijd voor herstel krijgen. De daarop gebaseerde Nederlandse wet- en regelsgeving wijkt iets af: in de gehandicaptenzorg en verpleging geldt een maximum van 10 uur werken overdag en 9 uur 's nachts.

Nu is het nog zo dat slaapdiensten in de zorg (maar ook bij bijvoorbeeld brandweer en ambulance) niet of voor een deel - namelijk de daadwerkelijk opgeroepen tijd - als arbeid worden meegerekend. Dat maakte aaneengesloten diensten van langer dan 9 of 10 uur mogelijk, zoals in Catshoven. Door de uitspraak van het hof geldt daar voortaan dat de gehele dienst als arbeidstijd zal gelden, dus achttien uur. En dat mag niet. Dat is te lang.

De begeleider krijgt voor de slaapdienst wel al een vergoeding. In de zorg werken veel werknemers in deeltijd. De aaneengesloten dienst is daarom volgens bestuurder Gerard Gerding van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland gunstig voor werknemers, werkgevers en bewoners. ,,Veel begeleiders hebben contracten van 28 uur per week. Met wekelijks twee aaneengesloten diensten zit de begeleider aan zijn uren. Dat kan nu niet meer.'' Volgens Gerding kost de maatregel de gehandicaptenzorg niet noodzakelijkerwijs geld, ook niet als het aantal uren zorg gelijk blijft. ,,De uitspraak zegt niets over de beloning. Wij mogen een slaapdienst van acht uur nog steeds voor vier uur betalen, zoals we nu doen.''

Het belangrijkste gevolg is volgens hem dat de diensten moeten worden opgeknipt in kleinere stukken. Dat levert voor de 30.000 werknemers die door de maatregel worden getroffen ongunstiger werktijden op.,,Het maken van roosters is bovendien nu al een vorm van hogere wiskunde, dat wordt alleen maar moeilijker.'' Stan Handgraaf ziet vooral de toenemende overdrachten als een probleem. ,,Dat zijn de belangrijkste risicomomenten in de zorg. Begeleiders moeten weten wat er bij de bewoners speelt.''

Gerding vreest dat werken in de gehandicaptenzorg op deze manier onaantrekkelijker wordt. De VNG wil dat de arbeidstijdenwet wordt verruimd, om de maximale arbeidstijd die de richtlijn toestaat ook in Nederland mogelijk te maken.Voor de ziekenhuizen is de uitspraak minder ingrijpend, zegt de woordvoerder van de Nederlandse vereniging van ziekenhuizen NVZ. ,,Lang niet alle ziekenhuizen hebben aanwezigheidsdiensten, omdat die in de praktijk te druk waren. Dat zijn gewoon nachtdiensten geworden. Die tellen volledig mee als arbeidstijd en worden volledig betaald.'' De NVZ kon niet zeggen hoeveel ziekenhuizen nog aanwezigheidsdiensten hebben, maar voorspelt dat de uitspraak wel gevolgen heeft. ,,Als slaap als werk telt, mogen de artsen overdag minder werken. Maar er is geen overschot aan arts-assistenten die dat kan opvangen.''