Leni Riefenstahl

Een groot talent zegt niets over iemands persoonlijke moraal. De briljante propagandafilms van Leni Riefenstahl hebben die oude waarheid nog eens onderstreept. Tot haar dood, maandagnacht, heeft ze nooit enige spijtbetuiging laten horen voor haar films die de Duitse nazi's internationaal lieten schitteren. Tot ver in de oorlog, ook tijdens Hitlers opmars naar het oosten, is ze nog als cineast actief gebleven, waarbij ze persoonlijk getuige was van jodenvervolging. Zij heeft het wel geweten. Om als kunstenaar, in haar woorden, ,,schoonheid te zoeken'', heeft ze een faustiaans pact gesloten met Hitler persoonlijk, die haar bewonderaar was. Na de val van het nazi-regime verbleef ze jarenlang af en aan in gevangenkampen, maar uiteindelijk werd ze vrijgelaten. In die tijd waren er grotere vissen te vangen. Later zijn er wel belastende feiten ontdekt. Zo maakte ze bij haar films gebruik van zigeuner-figuranten uit gevangenkampen.

Bij haar opkomst als cineast, ruim voor de Tweede Wereldoorlog, waren de nazi's nog niet zo omstreden in de wereld en genoten ze grote populariteit in Duitsland. Riefenstahls films werden, ook buiten Duitsland, bekroond met prijzen. De ritmische montage, gecombineerd met muziek en de baanbrekende cameraopstellingen, zijn later door veel andere cineasten bestudeerd en nagedaan. Ook nu nog wordt haar propagandameesterwerk Triumph des Willens geïmiteerd in videoclips van Michael Jackson en de punkband Rammstein.

Er zijn wel meer Duitsers die hun verleden snel vergaten en na de oorlog carrière maakten. Dat is onvermijdelijk als vrijwel de hele elite van een land heeft meegedaan. Een bekend voorbeeld is Wernher von Braun, die in de oorlog zijn onderzoeksarbeid voortzette door aanvalsraketten voor de nazi's te bouwen en later door de Amerikanen werd ingezet voor de ontwikkeling van hún raketten. Von Braun was niet beter dan Riefenstahl, maar de rakettechnologie die hij voor het verkeerde doel aanwendde was, anders dan film, neutraal. De geallieerden hadden wel zelf de raketten kunnen uitvinden, maar niet de films van Riefenstahl kunnen maken. Zo kon Von Braun na de oorlog wel een nieuw hoofdstuk beginnen en Riefenstahl niet.

Riefenstahl was geen zware nazi, ze heeft zelf niemand vermoord. Maar haar films verheerlijkten een moorddadige ideologie. Terecht dat er daarom tijdens haar verdere leven verklaringen van haar werden verlangd en geen vervalsingen en ontwijkingen. Geen wonder dat ze van de oorlog nooit herstelde en dat haar foto's van de Nuba en onderwaterfilms in het teken bleven staan van haar eerdere omstreden werk. Door geen afstand te nemen van haar propagandaverleden, leek ze er nog steeds achter te staan.

Sommigen vinden dat Riefenstahls oude propagandafilms nooit meer mogen worden vertoond, maar dat gaat te ver. Er is niets tegen om ze te bekijken en de gebruikte technieken te bestuderen. Riefenstahls oude films laten vooral zien dat schoonheid immoreel kan zijn. Ze had een grote artistieke gave, maar dat was geen vrijbrief voor het verheerlijken van de nazi's.