`Eerst wil ik wegrennen, dan wil ik eropaf'

Susan Meiselas fotografeerde in de jaren zeventig striptease-danseressen, twintig jaar later betrad ze de luxe SM-club Pandora's Box. `Er is voor dit werk een gevoel van controle nodig.'

Ze hangen in zwarte lijsten, de kleurenfoto's die Magnumfotografe Susan Meiselas (1948) maakte van de New Yorkse SM-club Pandora's Box – zwarte lijsten die glimmen als lak. Maar daar houdt de kinky glamour wel op. Meiselas fotografeerde in Pandora's Box zoals ze ooit guerilla-wreedheden in Nicaragua, El Salvador en Chili vastlegde: als een verbijsterde toeschouwer.

In Pandora's Box, een luxe SM-club vlakbij Fifth Avenue, kunnen zakenlieden zich tijdens hun lunchuurtje voor 185 dollar laten mishandelen door meesteressen Natasha, Solitaire of Delilah. Op de foto's staan de gestroomlijnde vrouwenlichamen in scherp contrast met het onbeholpen, uitgezakte vlees en de witte onderbroek van de gemiddelde zakenman. Touwen en zwepen zijn onscherp gehouden. Het gaat Meiselas om lichaamshoudingen en gezichten, om het rollenspel tussen meesteres en tijdelijke slaaf.

Susan Meiselas, sinds 1976 werkzaam voor het beroemde Magnum-agentschap, werd in de jaren tachtig bekend door haar werk uit Latijns Amerika. Het is een vrouw met een mooi, lief gezicht, die in haar onopvallende kledij bijna wegvalt tegen het glamoureuze kunstpubliek op de opening van haar tentoonstelling Intimate Strangers in het fotomuseum Foam Amsterdam.

U heeft in Latijns Amerika gezien wat mensen elkaar aan wreedheden kunnen aandoen. Ervaart u deze handel in wreedheid niet als volkomen triviaal en decadent?

,,Nee. Maar daar heb ik mijzelf ook over verbaasd. Ik denk dat het te maken heeft mijn basishouding: ik probeer iets te laten zien van de complexiteit van de wereld. Toen ik voor het eerst in Pandora's Box kwam, voelde ik hetzelfde als ik tijdens de guerilla-oorlogen gevoeld had: een drang om via mijn camera te proberen om te begrijpen wat daar gebeurde. Ik werk vanuit tegenstrijdige instincten. Mijn eerste neiging is dezelfde als die van iedereen, namelijk om hard weg te rennen. Vervolgens wil ik er juist op af.''

Meiselas' excursies naar Pandora's Box waren niet de eerste keer dat ze zich op de seksindustrie stortte. In de jaren zeventig debuteerde ze met een zwart-wit serie van rondreizende striptease-danseressen, die vanuit armoedige tenten de plattelandskermissen van Amerika opluisterden.

Het contrast tussen de twee series, beide te zien in Foam, is groot. De meisjes van toen heten gewoon Mitzi of Debbie of Lena. Hun vetrolletjes, cellulitisdijen en dooraderde borsten zouden in Pandora's Box nooit door de beugel kunnen, maar de mannen op de foto's ogen afdoende gebiologeerd. Anders dan de SM-meesteressen lieten de stripteasedanseressen de fotografe ook dichtbij komen, letterlijk en figuurlijk. Zo is er een close-up van een tanga-tje met een mollige buik erboven, waarover het litteken van een keizersnee loopt.

De vrouwenbeweging bracht Meiselas bij haar onderwerp, vertelt ze. ,,Ik had het vooropgezette idee dat deze vrouwen werden uitgebuit, maar zelf bleken ze dat niet zo te zien; zij vonden hun werk bevrijdend, ze vonden dat zíj juist de controle hadden. Achteraf begrijp ik dat dit project uiteindelijk om klasse draaide, om de klasse mensen die dat werk deed.''

Klopt dat van die controle? Neem Lena: op de dag van haar debuut in 1973 straalt ze van gezondheid, twee jaar later ziet ze eruit als veertig, een lege huls.

,,Lena stierf in 1978 aan een overdosis. Ze begon te strippen voor het geld, zoals de meeste stripteasedanseressen. Voor de meesten was het gewoon werk, niet meer, niet minder. Wel was die mate van controle schijn; er is een gevoel van controle nodig om dat werk te kunnen doen, maar je kunt zien dat het een aanslag is op hun emotionele en fysieke reserves. Na verloop van tijd oogden ze gesloopt. Over de emotionele impact van het SM-werk kan ik niets zeggen, helaas. De meesteressen deden het doorgaans ook voor het geld, maar er was bij hen een volstrekte scheiding tussen hun privé- en hun theatrale zelf. Ze wilden niet gefotografeerd worden als ze niet in functie waren, ik heb maar een paar foto's van de kleedruimte. Het lukte me onvoldoende de afstand tussen mij en mijn onderwerp te verkleinen.'' De foto's uit de jaren zeventig ogen nu vooral lief, onschuldig. De foto's uit de jaren negentig ademen eerder geld dan seks; het is zakelijke dienstverlening. Volgens Foam zeggen de series daarom iets over de ontwikkeling van de porno-industrie, misschien zelfs over de tijdgeest. Meiselas: ,,Mij gaat het meer om het verschil in afstand in beide situaties. Over de stripteasedanseressen had ik een vooroordeel, maar toen ik ze leerde kennen, werd mijn blik genuanceerder. De meesteressen heb ik nauwelijks leren kennen. Ik begrijp meer van hun werk, vooral het theatrale aspect ervan, maar ik heb er geen oordeel over. Oordelen heb ik in de loop der jaren afgeleerd.''

Bent u iets gaan begrijpen van de mannen die daar komen?

,,Ik heb hun hunkering gezien, hun immense behoefte om dit te doen, de moeite die ze namen om het voor hun vrouw en kinderen te verbergen. Maar begrijpen doe ik het nog steeds niet. Ik heb een deur geopend, nu doe ik hem weer dicht. Ik heb genoeg gezien.''

Susan Meiselas, `Intimate Strangers', t/m 2/11 in: FOAM, Keizersgracht 609, Amsterdam. Open dag. 10-17u, do/vrij 10-21u. Toegang €5,-. Inl. 020-5516500 of www.foam.nl.