Duitsland bitter over Riefenstahls gebrek aan berouw

De dood van Leni Riefenstahl, maandagavond op 101-jarige leeftijd in Beieren, heeft het debat over haar historische schuld nog één keer nieuw leven ingeblazen. Duitse necrologieschrijvers staan vandaag stil bij een briljante filmregisseur, maar nemen vooral afscheid van een irritante oude dame, die met onverbeterlijke hardnekkigheid volhield dat het haar om de kunst en niet om de politiek was te doen.

De Duitse media geven het overlijden van Hitlers favoriete regisseur prominent aandacht, maar niet uitbundig. In tv-journaals kwam Riefenstahl gisteravond na begrotingstekort en Hamas-geweld. De voorpagina's van de Frankfurter Allgemeine en de Süddeutsche Zeitung volstaan vanochtend met een kort berichtje, de beschouwingen komen verderop. De conservatieve Die Welt brengt een aandoenlijke plaat uit 1992 van Riefenstahl met zonnehoed achter een filmcamera en een immens portret in zwart-wit van een 25-jarige schoonheid. Een beetje diva was ze hier toch ook. Die Welt kopt: ,,Ongeëvenaard en niet voor rede vatbaar: Die Riefenstahl ist tot''.

Wordt Riefenstahl in het buitenland wel tot de grote kunstenaars van de twintigste eeuw gerekend, in Duitsland is ze op de eerste plaats het vriendinnetje van Hitler dat zijn propagandafilms draaide en daar nooit iets kwaads in wilde zien. ,,Hoe groot haar artistieke talent ook was'', schrijft Wilfried Wiegand in de FAZ, ,,haar pogingen zichzelf te begrijpen getuigen van een volstrekt gebrek aan afstand tot zichzelf''. Door haar gebrek aan berouw laaide het debat over haar persoon steeds opnieuw op. Dat was haar zwaarste straf, schrijft Fritz Götter in de Süddeutsche. ,,De straf die ze meer dan een halve eeuw onderging was hard en meedogenloos.''

De meeste commentaren verraden hoe bitter de reacties op Riefenstahls gebrek aan openlijk berouw in eigen land zijn geweest. ,,Het was typisch voor dat regime dat het mensen met zo weinig politiek verstand zo groot kon maken'', zei de historicus Hans Mommsen. De schrijver Klaus Theweleit stelde zelfs dat ze geen necrologie heeft verdiend. ,,Heeft ze allemaal zelf al geregeld. En men heeft het geaccepteerd. Moet niet in vrede rusten.'' Wolfgang Benz, directeur van een centrum voor onderzoek naar antisemitisme, zei dat Riefenstahl hem altijd deed denken aan de moordenaar uit Auschwitz die ter eigen verdediging aanvoerde dat hij na '45 in de kerk zo mooi fagot had gespeeld. De schrijver Durs Grünbein: ,,Met haar sterft een anti-individualist die de mens uitsluitend zag als ornament in de massa.''

Fotografen leggen de nadruk ook op haar artistieke verdienste. Helmut Newton: ,,Ik bewonderde haar als regisseur en fotograaf, hoewel ik haar politieke opvattingen niet kon uitstaan.'' Stefan Moses: ,,Steeds weer werd ik door haar werk aangetrokken en afgestoten.''